Türkmenistanyò Tebigaty goramak ministrligi hakynda


Türkmenistanyò goraghanalary Türkmenistanyò milli buısanjydyr, olarda ıurduò ösümlik we haıwanat dünıäsiniò esasy genefondy jemlenendir. Olar haıwanat, ösümlik dünıäsini goramak, dikeltmek, ºeıle hem öz öòünde goıulan wezipeleri durmuºa geçirmek üçin amaly maslahatlary iºläp taııarlamak maksady bilen ylmy-barlag we synag iºlerini geçirmek üçin Türkmenistanyò Prezidentiniò ıörite kararynyò esasynda guralıar.

Häzirki wagtda Türkmenistanda dürli ekologik we landºaft ºertleri bolan goraghanalaryò 8-si iºleıär. Goraghanalaryò umumy meıdany 820024 ga-dyr, ºeıle hem ıurtda umumy meıdany 1061206 ga bolan çäkli goraghanalaryò 14-si, tebigy ıadygärligiò 2-si (2020 ga) bolup, olar tutuº ıurduò umumy meıdanynyò 4%-e golaıyny düzıär.

Döwlet goraghanalarynyò iºi Türkmenistanyò Tebigaty goramak ministrliginiò iºgärleri tarapyndan iºlenip taııarlanan Türkmenistanyò ºu aºakdaky kanunçylyk namalaryna laıyklykda we olaryò esasynda guralıar:

1.Tebigaty goramak hakynda, 1991 ı.

2.Döwlet tarapyndan aıratyn goralıan tebigy territoriıalar hakynda, 1992 ı.

3.Ösümlik dünıäsini goramak we rejeli peıdalanmak hakynda, 1993 ı.

4.Haıwanat dünıäsini goramak we rejeli peıdalanmak hakynda, 1997 ı.

5.Aw awlamak we awçylyk hojalygyny ıöretmek hakynda, 1998 ı.

6.Türkmenistanyò Tebigaty goramak ministrligi hakynda 2000-nji ıylyò Ruhnama aıynyò 8-indäki ¹ 4830 Düzgünnama.

7.Döwlet goraghanalary hakynda Birnusgaly Düzgünnama, Türkmenistanyò Prezidentiniò 1995-nji ıylyò Bitaraplyk aıynyò 15-indäki ¹ PB-1137 Karary bilen tassyklanyldy.

8.Döwlet goraghanalarynyò gorag zolaklary hakynda Birnusgaly Düzgünnama, Türkmenistanyò Prezidentiniò 1995-nji ıylyò Bitaraplyk aıynyò 15-indäki ¹ PB-1137 Karary bilen tassyklanyldy.

9.Döwlet tebigy ıadygärlikler hakynda Birnusgaly Düzgünnama, Türkmenistanyò Prezidentiniò 1995-nji ıylyò Bitaraplyk aıynyò 15-indäki ¹ PB-1137 Karary bilen tassyklanyldy.

10.Türkmenistanyò haıwanlarynyò we ösümlikleriniò seırek we ıitip barıan görnüºleriniò döwlet tarapyndan köpeldilıän ıerleri hakynda Birnusgaly Düzgünnama, Türkmenistanyò Prezidentiniò 1995-nji ıylyò Bitaraplyk aıynyò 15-indäki ¹ PB-1137 Karary bilen tassyklanyldy.

11.Türkmenistanyò Gyzyl kitaby hakynda Düzgünnama, Türkmenistanyò Prezidentiniò 1997-nji ıylyò Nowruz aıynyò 25-indäki ¹ 3066 Karary bilen tassyklanyldy.

12.Türkmenistanyò Gyzyl kitabynyò 2-nji neºiri 2 jiltde – 1999 ı.


Türkmenistanyò döwlet goraghanalarynyò ählisi ıurduò biologik dürlüligini aıap saklamagyò esasy ıerleridir we BMG-niò biologik dürlüligi aıap saklamak hakyndaky Konwensiıasyna laıyklykda pugta goralmaga degiºlidir.

Döwlet goraghanalarynyò iºinde ºu aºakdaky bölümler bardyr:

I.Türkmenistanyò döwlet goraghanalarynyò ylmy-barlag iºlerini amala aºyrmak, Türkmenistanyò tebigy sebitleriniò ekoulgamlaryny aıap saklamak we dikeltmek, oòa ºu aºakdakylar girıär:

1.Türkmenistanyò döwlet goraghanalary tarapyndan tebigy sebitleriò ekoulgamlarynyò ıagdaıyna gözegçilik etmek.

2.“Tebigatyò ıylıazgylarynyò” her ıylky jiltlerini we barlaglaryò netijeleri boıunça beıleki ylmy materiallary taııarlamak (“Tebigatyò ıylıazgylaryny” çykarmak; goraghanalaryò iºgärleriniò ylmy iºlerini neºir etmek).

3.Goraghanalaryò florasyny we faunasyny tükellemek (sanyny hasaba almak).

4.Goraghanalaryò florasynyò we faunasynyò maglumatlar bankyny döretmek we soòra degiºli maglumatlar bankyna zerur goºmaçalary girizmek.

II.Tebigatyò goralyºyna we tebigy baılyklaryò peıdalanylyºyna döwlet gözegçiligini amala aºyrmak.

Tebigaty goraıyº kanunçylygynyò talaplarynyò ähli ministrlikler, pudaklaıyn dolandyryº edaralary tarapyndan berjaı ediliºine gözegçilik etmek maksady bilen (tebigaty goraıyº kanunçylygynyò, tebigy baılyklary rejeli peıdalanmak boıunça beıleki kadalaryò we düzgünleriò bozulmalarynyò öòüni almak we ıüze çykarmak) tebigaty goraıyº reıdlerini geçirmek (ºol sanda Türkmenistanyò bütin çäginde hukuk goraıjy edaralar, serhet gullugy bilen bilelikde).

III.Aıratyn goralıan tebigy ıerlerde (AGTİ) biotehniki çäreleri geçirmek:

1.Haıwanlaryò we ösümlikleriò seırek we aıratyn gymmatly görnüºlerini erksiz köpeltmek, ºol sanda Türkmenistanyò döwlet goraghanalarynda köpeltmek boıunça köpeldilıän ıerleri döretmek.

2.Haıwanlaryò seırek görnüºleriniò sanyny anyklamak we olary goramak hem-de köpeltmek boıunça zerur çäreleri görmek üçin, olaryò ıerüsti we awiahasaplaryny geçirmek (gulanlar, aıraklar, burma ºahly teke, suw-batga guºlary – gyzylinjik, gotanlar, guwlar we baºgalar).

3.İangyna garºy çäreleri geçirmek (minerallaºdyrylan zolaklary geçirmek, ıangyna garºy maksatly ıollary geçirmek, gözegçilik diòlerini oturtmak, suw üçin gaplary (howuzlary) oturtmak).

4.Ot-iımleri taııarlamak we ıylyò amatsyz döwürlerinde haıwanlary iımitlendirmek.

5.Mallar üçin emeli güzerleri döretmek.

Tebigaty goraıyº kanunçylygyny kämilleºdirmek, ıöriteleºdirilen kadrlary taııarlamak, ekologik-aò bilim iºi, jemgyıetçilik tebigaty goraıyº guramalary we halkara gaznalar bilen aragatnaºyk.

IV.Soòra tebigata çykarmak bilen köpeldilıän ıerlerde haıwanlaryò we ösümlikleriò seırek we aıratyn gymmatly görnüºlerini köpeltmek we ösdürip ıetiºdirmek boıunça kadalaºdyryjy namalary we maslahatlary iºläp taııarlamak.

a)köpeldilıän ıerlerde saklanıan haıwanlar we guºlar üçin azyk ölçeglerini iºläp taııarlamak, olary köpeltmek we ıerleºdirmek üçin gollanmalary iºläp taııarlamak.

V.Türkmenistanyò tebigaty, goraghanalary we Türkmenistanyò beıleki tebigy gözel ıerleri hakynda ekologiıa-wagyz ediji materiallary we edebiıatlary – bukletleri, broºıuralary, ºekilli materiallary, ºol sanda “Tebigat” žurnalyny we “Ekspress-maglumat” aılyk bıulletenini çykarmak.

VI.Türkmenistanyò goraghanalarynyò gorag zolaklarynda ekologik ugurlary iºläp taııarlamak.

VII.Biodürlüligiò meseleleri boıunça kiçi grantlary almak.


Geljekde - “Türkmenistany 2010-njy ıyla çenli döwür üçin durmuº-ykdysady özgertmeleriniò Baº ugruna” we daºky gurºawy goramak barada hereketleriò milli meıilnamasyna (DGGHMM) giren, Türkmenistanyò Tebigaty goramak ministrliginiò öòünde durıan meseleleri çözmek üçin ºu aºakdaky ıaly meseleler beıan edildi:

1.Goraghanalaryò täze ıerlerini döretmek we bar bolan ıerlerini giòeltmek.

2.Biodürlüligi aıap saklamagyò esasy meseleleri boıunça ylmy maglumatlar bankynyò ıygnalyºyny doly kompıuterleºdirmek.

3.Türkmenistanyò aıry-aıry Konwensiıalara goºulmak mümkinçiligi we maksadalaıyklygy hakyndaky meselelere garamak.

4.İakyn we uzak daºary ıurtlarda ıöriteleºdirilen kadrlary taııarlamagyò we gaıtadan taııarlamagyò meselelerini çözmek.

5.Halkara gaznalary bilen bilelikde taslamalara gatnaºmak we taııarlamak boıunça iºe goraghanalary iºjeò çekmek.

6.Tebigaty goramak çygryndaky täze kanunçylyk we kadalaºdyryjy namalary iºläp taııarlamaga gatnaºmak.

7.Ösüp gelıän ıaº nesli we döwletiò bütin ilatyny ekologik aò-bilim boıunça iºi düıpli gowulandyrmak.

8.Döwlet goraghanalarynyò gorag gulluklarynyò we olaryò ylmy bölümleriniò maddy-tehniki ıagdaıyny çözmek.

9.Täze haıwanat bagy – hemmeler üçin wezipe.

10.Özara gatnaºyk: Balyk inspeksiıasy, «Gök Guºak» we jemgyıetçilik guramalary ABTJ, TGTJ, ºeıle hem güıç ulanyjy gurluºlar, olar bilen 2005-2010-njy ıyllaryò döwri üçin toplumlaıyn çäreleriò bilelikdäki Meıilnamalarynyò esasynda iº alnyp barylıar.


1. Repetek döwlet biosfera goraghanasy

Döredilen ıyly – 1927 ı.

Tutıan meıdany – 34600 ga, häzirki zaman serhetlerinde 1952-nji ıyldan bäri hereket edıär.

Döretmegiò maksady – onuò düzüm bölekleriniò ählisiniò jemi bilen onuò çäkleriniò adaty we täsin landºaftlaryny tebigy ıagdaıda saklamak.

Goraghanada ösümlikleriò endemik görnüºleriniò 125-si, ösdürip ıetiºdirilıän agaçlaryò we gyrymsy agaçlaryò 18 görnüºi hem-de baºga ıerleden getirilip, goralıan ıere mahsus bolmadyk görnüºleriò 59-sy ösıär.

Ösümliklerden: gara we ak sazak, çerkez, borjak, sözen, gyzylgozalak, arpagan, süsüle we baºgalar.

Faunasynda süıdemdirijileriò 20 görnüºi bardyr: boz syçan, towºan, alaògyrt, alajagözen, möjek, ºagal, tegmilli piºik, gum piºigi, garagulak, tilki, keıik, oklukirpi we baºgalar.

Süırenijileriò 22 görnüºi: tegelek kelleliler, suwulganlar, çäge asy, çal zemzen, ok ıylan we baºgalar.


2. Hazar döwlet goraghanasy

Döredilen ıyly – 1932 ı.

Tutıan meıdany – 262037, olardan 195247 ga suw ıalpaklygy.

Döretmegiò maksady: Hazar deòziniò tebigy toplumlaryny, guºlaryò suwda ıüzüji we beıleki gymmatly we seırek görnüºleriniò höwürtgeleıän ıerlerini, uçup geçiºindäki dynç alºyny we gyºlaıºyny goramak we toplumlaıyn öwrenmek. Bu ıere her ıyl guºlaryò jynslarynyò 300 müòe golaıy gyºlamaga uçup gelıärler. Guºlaryò 280-e golaı görnüºi, balyklaryò 35 görnüºi, süırenijileriò 30 görnüºi, süıdemdirijileriò 20 görnüºi duº gelıär. Haıwanat dünıäsiniò wekilleriniò itaıy, gyzyl we buıraly gotanlar, adaty gyzylinjik, gyzgy, turaç, çal zemzen we baºgalar ıaly köp görnüºleri Türkmenistanyò we Tebigaty we tebigy baılyklary Goramagyò Halkara Bileleºiginiò (TBGHB) Gyzyl kitaplaryna goºuldy.

Ösümlikleriò seırek we endemik görnüºleriniò 75-e golaı görnüºi ösıär:

Raddeniò buzeıasy, süıji buıan, türkmen astragaly, çägemik, türkmen seudegi, Litwinowyò aºygoty we baºgalar.

Goraghananyò ygtyıarynda çäkli goraghana bolup, ol 1990-njy ıylda döredilip, Hazar deòzindäki Ogurjaly adasynda ıerleºıär. Tutıan meıdany – 7000 ga.

Döretmegiò maksady – keıikleri ıarym erkin saklamak we olaryò baº sanyny köpeltmek.


3. Bathyz döwlet goraghanasy

Döredilen ıyly – 1941 ı.

Tutıan meıdany – 87680 ga.

Döretmegiò maksady – Bathyzyò ekoulgamyny toplumlaıyn öwrenmek we gulanyò, dag tekesiniò, keıigiò sanyny dikeltmek we pisse jeòòelliklerini öwrenmek we dikeltmek.

Goraghananyò çäginde süıdemdirijileriò 40-dan gowrak görnüºi, guºlaryò 300-e golaı görnüºi, süıdemdirijileriò 30 görnüºi: aıraklar, keıikler, zolakly syrtlan, garagulak, dag piºigi, alaja gaplaò, gulan, ıylançy gyrgy, bürgüt, algyr laçyn, owgan litorinhi, garabaº ıylan, ortaaziıa kepjebaºy we Türkmenistanyò hem-de TBGHB-niò Gyzyl kitaplaryna girizilen baºgalar duº gelıär.

Goraghananyò çäginde ösümlikleriò 1000-e golaı görnüºi, olardan seırek we endemik görnüºleriniò 300-den gowrak görnüºi: guºgy çigildemi, owgan injiri, arian kyrkbogny, Oºuò pteropirumy, bathyz pissesi, maıda gülli gimnarena we Türkmenistanyò Gyzyl kitabyna goºulan baºgalar ösıär.

Goraghananyò ygtyıarynda çäkli goraghanalaryò 3-si durıar:

1.Çemenebit (1956 ı.) – 12000 ga – gulanlaryò suw içıän ıeri.

2.Gyzyljar (1956 ı.) – 30000 ga – haıwanlaryò gulunlaıan we guzlaıan ıeri.

3.Pulhatyn (1956 ı.) – 15000 ga – haıwanlaryò suw içıän ıeri.

İokarda agzalan çäkli goraghanalar gulanyò suw içıän ıerini we tomusky öri meıdanlaryny, bütin tebigy toplumy goramak we pisse tokaılaryny, ºeıle hem haıwanlaryò seırek görnüºlerini dikeltmek maksady bilen döredildi.


4. Köpetdag döwlet goraghanasy

Döredilen ıyly – 1976 ı.

Tutıan meıdany – 49793 ga.

Döretmegiò maksady – Merkezi Köpetdagyò tutuº tebigy toplumyny goramak. Ösümlikleriò seırek we endemik görnüºleriniò 70 görnüºi duº gelıär, arçalar we toprak goraıjy maksatly beıleki gymmatly agaçlar saklanyp galypdyr. Wawilowyò sogany, Miheliniò çigildemi, Wilsonyò çigildemi, Atabaıewiò haramçybygy, Kossinskiniò dionisiıasy we baºgalar ıaly ösümlikleriò käbir görnüºleri Türkmenistanyò Gyzyl kitabyna girizildi.

Haıwanlaryò seırek görnüºlerinden: aırak, umga, alaja gaplaò, orta aziıa kepjebaºy, göklors, ütelgi, sterh ıa-da ak durna, toklutaı, dagıorga, Eıran piºikgöz ıylany, adaty galkanburun we baºgalar.

Goraghananyò ygtyıarynda çäkli goraghanalaryò 2-si durıar.

Olary döretmegiò maksady – Merkezi Köpetdagyò tutuº tebigy toplumyny öwrenmek, aıap saklamak, uçup göçıän guºlar üçin zerur ıaºaıyº we dynç alyº ºertlerini üpjün etmek, haıwanlaryò, hususan-da gulanyò seırek we gymmatly görnüºleriniò görnüº düzümini dikeltmek:

1.Mäne-Çäçe (1976 ı.) – 60000 ga

2.Guryhowdan (1976 ı.) – 15000 ga

Goraghananyò ygtyıarynda tebigy ıadygärlikleriò 2-si bar:

1.Garaıolçy – 20 ga

2.Çarlyk – 2000 ga


5. Sünt-Hasardag döwlet goraghanasy

Döredilen ıyly – 1978 ı.

Tutıan meıdany – 26461 ga.

Döretmegiò maksady – Günbatar Köpetdagyò ekoulgamlaryny, olaryò düzüm bölekleriniò ähli jemi bilen ıanaºyk tekiz ıerleri aıap saklamak we dikeltmek we bu sebitiò tebigatyny goramagyò ylmy esaslaryny iºläp taııarlamalar.

Haıwanat dünıäsiniò wekillerinden ºulardyr: aırak, umga, sülgün, dagıorga, alaja gaplaò, gunduz, bezbeltek, guırugy tikenli as, kepjebaº, galkanburun we baºgalar.

Goraghananyò çäginde ösümlikleriò seırek we endemik görnüºleriniò 90-dan gowrak görnüºi ösıär: Raddeniò alwany, ıoldere listeiasy, Köpetdag ekipaktisi, maımyn orhisi, sarymtyl daktiloriza, grek rıabinasy, türkmen selmelegi we baºgalar.

Goraghananyò ygtyıarynda 1 çäkli goraghana bar:

1.Sünt-Hasardag çäkli goraghanasy (1990 ı.) – 3800 ga, Magtymguly etrabynyò ilatynyò durmuºynyò durmuº-ykdysady ºertlerini gowulandyrmak maksady bilen goraghananyò Merkezi ıer böleginden bölünip alyndy.


6. Gaplaògyr döwlet goraghanasy

Döredilen ıyly – 1979 ı.

Tutıan meıdany – 282800 ga.

Döretmegiò maksady – dag tekesini, itaıyny we haıwanlaryò we guºlaryò beıleki seırek we gymmatly görnüºlerini: ıylançy gyrgyny, ak durnany (uçup geçende) aıap saklamak we sanyny dikeltmek, ºeıle hem göçüp-gonıan saıgagyò ıaºamagy üçin amatly ºertleri döretmek. Ösümlikleriò seırek we endemiki görnüºleriniò 60-a golaı görnüºi ösıär: hywa ºorasy, türkmen çigildemi, türkmen peºmegi, Antoninanyò kaºparoty, Kareliniò sözeni, Lemanyò astragaly we baºgalar.

Goraghananyò ygtyıarynda çäkli goraghanalaryò 2-si bar:

1.Sarygamyº çäkli goraghanasy (1980 ı.) – 551066 ga, kenarıaka toplumy, uçup geçıän suwda ıüzüji guºlary we keıikleriò guzlaıan ıerlerini goramak üçin döredildi.

2.ªasenem çäkli goraghanasy (1984 ı.) – 169102 ga, döretmegiò maksady – gulanlary köpeltmek we göçürip ıerleºdirmek.


7. Amyderıa döwlet goraghanasy

Döredilen ıyly – 1982 ı.

Tutıan meıdany – 49514 ga.

Döretmegiò maksady – Amyderıanyò jülgesinde bozulan ekoulgamlary toplumlaıyn öwrenmek we dikeltmek hem-de buhar sugunyny goramak.

Haıwanlardan keıik, buhar suguny, itaıy, ekinçi ördek, gyrgy, balykçy bürgüt, sülgün, ıekegapan we baºgalar, balyklardan Türkmenistanyò Gyzyl kitabyna girizilen uly we kiçi amyderıa pilburun balyklary duºıar.

Ösümlikleriò seırek we ıitip barıan görnüºleriniò 20-ä golaı görnüºi ösıär, suw goraıjy we kenar berkidiji ähmiıeti bolan derıa boıundaky jeòòel tokaılary saklanyp galypdyr.

Goraghananyò ygtyıarynda 1 çäkli goraghana bar:

1.Kelif çäkli goraghanasy (1970 ı.) – maksady tebigy toplumy goramak, uçup geçıän we suwda ıüzıän guºlaryò gyºlamagy üçin amatly ºertleri döretmek.


8. Köıtendag döwlet goraghanasy

Döredilen ıyly – 1986 ı.

Tutıan meıdany – 27139 ga.

Döretmegiò maksady – Köıten daglarynyò we derıalaryò jülgeleriniò ıanaºyk bölekleriniò tebigy toplumyny öwrenmek, aıap saklamak we dikeltmek.

Haıwanlardan dag tekesi, geçigaplaò, bürgüt, kepjebaº, Türkmenistanda ıeke-täk burma ºahly tekäniò populıasiıasy we baºgalar duºıar. Süıdemdirijileriò jemi 20-den gowrak görnüºi, guºlaryò 70 görnüºi, süırenijileriò 9 görnüºi duº gelıär.

Florasy ösümlikleriò 1000-e golaı görnüºini öz içine alyp, olaryò 20-den gowrak görnüºi ºol ıeriò endemikleridir.

Köıten daglarynyò karst oıunyò ıerasty kölünde balyk ıaºap, ol dünıäde ıeke-täk Köıten ıalaòaç kör balygynyò populıasiıasydyr.

Goraghananyò ygtyıarynda çäkli goraghanalaryò 4-si bardyr:

1.Garlyk çäkli goraghanasy (1986 ı.) – 40000 ga, täsin gowaklary we jansyz tebigatyò beıleki desgalaryny (mermer oniks) goramak, ösümlikleriò seırek we endemik görnüºlerini goramak, arçalyklary, köıten ıalaòaç kör balygyny aıap saklamak.

2.Hojapil çäkli goraghanasy (1986 ı.) – 31635 ga, Gowurdak-Köıtendag tebigy toplumyny aıap saklamak we dikeltmek, ºeıle hem onuò umumy ekologik deòagramlylygyny saklamak.

3.Hojaburjybelent çäkli goraghanasy (1986 ı.) – 17532 ga, pisse tokaılaryny aıap saklamak we dikeltmek, haıwanlaryò ıaºaıan ıerlerini goramak.

4.Hojagarawul çäkli goraghanasy (1999 ı.) – 6011 ga, ösümlikleriò we haıwanlaryò gymmatly seırek we ıitip barıan görnüºlerini aıap saklamak we dikeltmek, ot örtüklerini, agaç we gyrymsy seırek tokaılary goramak we dikeltmek, dynç alyº-sagaldyº jülgeleri goramak we öwrenmek.



Gözleg








 
    Copyright © 2007 Türkmenistanyò Tebigaty goramak ministrligi. Ähli hukuklary goralandyr.