Türkmenistanyň Tebigaty goramak ministrligi hakynda

Türkmenistanyň goraghanalary Türkmenistanyň milli buýsanjydyr, olarda ýurduň ösümlik we haýwanat dünýäsiniň esasy genefondy jemlenendir. Olar haýwanat, ösümlik dünýäsini goramak, dikeltmek, şeýle hem öz öňünde goýulan wezipeleri durmuşa geçirmek üçin amaly maslahatlary işläp taýýarlamak maksady bilen ylmy-barlag we synag işlerini geçirmek üçin Türkmenistanyň Prezidentiniň ýörite kararynyň esasynda guralýar.

Häzirki wagtda Türkmenistanda dürli ekologik we landşaft şertleri bolan goraghanalaryň 8-si işleýär. Goraghanalaryň umumy meýdany 820024 ga-dyr, şeýle hem ýurtda umumy meýdany 1061206 ga bolan çäkli goraghanalaryň 14-si, tebigy ýadygärligiň 2-si (2020 ga) bolup, olar tutuş ýurduň umumy meýdanynyň 4%-e golaýyny düzýär.

Döwlet goraghanalarynyň işi Türkmenistanyň Tebigaty goramak ministrliginiň işgärleri tarapyndan işlenip taýýarlanan Türkmenistanyň şu aşakdaky kanunçylyk namalaryna laýyklykda we olaryň esasynda guralýar:

1.Tebigaty goramak hakynda, 1991 ý.

2.Döwlet tarapyndan aýratyn goralýan tebigy territoriýalar hakynda, 1992 ý.

3.Ösümlik dünýäsini goramak we rejeli peýdalanmak hakynda, 1993 ý.

4.Haýwanat dünýäsini goramak we rejeli peýdalanmak hakynda, 1997 ý.

5.Aw awlamak we awçylyk hojalygyny ýöretmek hakynda, 1998 ý.

6.Türkmenistanyň Tebigaty goramak ministrligi hakynda 2000-nji ýylyň Ruhnama aýynyň 8-indäki ą 4830 Düzgünnama.

7.Döwlet goraghanalary hakynda Birnusgaly Düzgünnama, Türkmenistanyň Prezidentiniň 1995-nji ýylyň Bitaraplyk aýynyň 15-indäki ą PB-1137 Karary bilen tassyklanyldy.

8.Döwlet goraghanalarynyň gorag zolaklary hakynda Birnusgaly Düzgünnama, Türkmenistanyň Prezidentiniň 1995-nji ýylyň Bitaraplyk aýynyň 15-indäki ą PB-1137 Karary bilen tassyklanyldy.

9.Döwlet tebigy ýadygärlikler hakynda Birnusgaly Düzgünnama, Türkmenistanyň Prezidentiniň 1995-nji ýylyň Bitaraplyk aýynyň 15-indäki ą PB-1137 Karary bilen tassyklanyldy.

10.Türkmenistanyň haýwanlarynyň we ösümlikleriniň seýrek we ýitip barýan görnüşleriniň döwlet tarapyndan köpeldilýän ýerleri hakynda Birnusgaly Düzgünnama, Türkmenistanyň Prezidentiniň 1995-nji ýylyň Bitaraplyk aýynyň 15-indäki ą PB-1137 Karary bilen tassyklanyldy.

11.Türkmenistanyň Gyzyl kitaby hakynda Düzgünnama, Türkmenistanyň Prezidentiniň 1997-nji ýylyň Nowruz aýynyň 25-indäki ą 3066 Karary bilen tassyklanyldy.

12.Türkmenistanyň Gyzyl kitabynyň 2-nji neşiri 2 jiltde – 1999 ý.

Türkmenistanyň döwlet goraghanalarynyň ählisi ýurduň biologik dürlüligini aýap saklamagyň esasy ýerleridir we BMG-niň biologik dürlüligi aýap saklamak hakyndaky Konwensiýasyna laýyklykda pugta goralmaga degişlidir.

Döwlet goraghanalarynyň işinde şu aşakdaky bölümler bardyr:

I.Türkmenistanyň döwlet goraghanalarynyň ylmy-barlag işlerini amala aşyrmak, Türkmenistanyň tebigy sebitleriniň ekoulgamlaryny aýap saklamak we dikeltmek, oňa şu aşakdakylar girýär:

1.Türkmenistanyň döwlet goraghanalary tarapyndan tebigy sebitleriň ekoulgamlarynyň ýagdaýyna gözegçilik etmek.

2.“Tebigatyň ýylýazgylarynyň” her ýylky jiltlerini we barlaglaryň netijeleri boýunça beýleki ylmy materiallary taýýarlamak (“Tebigatyň ýylýazgylaryny” çykarmak; goraghanalaryň işgärleriniň ylmy işlerini neşir etmek).

3.Goraghanalaryň florasyny we faunasyny tükellemek (sanyny hasaba almak).

4.Goraghanalaryň florasynyň we faunasynyň maglumatlar bankyny döretmek we soňra degişli maglumatlar bankyna zerur goşmaçalary girizmek.

II.Tebigatyň goralyşyna we tebigy baýlyklaryň peýdalanylyşyna döwlet gözegçiligini amala aşyrmak.

Tebigaty goraýyş kanunçylygynyň talaplarynyň ähli ministrlikler, pudaklaýyn dolandyryş edaralary tarapyndan berjaý edilişine gözegçilik etmek maksady bilen (tebigaty goraýyş kanunçylygynyň, tebigy baýlyklary rejeli peýdalanmak boýunça beýleki kadalaryň we düzgünleriň bozulmalarynyň öňüni almak we ýüze çykarmak) tebigaty goraýyş reýdlerini geçirmek (şol sanda Türkmenistanyň bütin çäginde hukuk goraýjy edaralar, serhet gullugy bilen bilelikde).

III.Aýratyn goralýan tebigy ýerlerde (AGTÝ) biotehniki çäreleri geçirmek:

1.Haýwanlaryň we ösümlikleriň seýrek we aýratyn gymmatly görnüşlerini erksiz köpeltmek, şol sanda Türkmenistanyň döwlet goraghanalarynda köpeltmek boýunça köpeldilýän ýerleri döretmek.

2.Haýwanlaryň seýrek görnüşleriniň sanyny anyklamak we olary goramak hem-de köpeltmek boýunça zerur çäreleri görmek üçin, olaryň ýerüsti we awiahasaplaryny geçirmek (gulanlar, aýraklar, burma şahly teke, suw-batga guşlary – gyzylinjik, gotanlar, guwlar we başgalar).

3.Ýangyna garşy çäreleri geçirmek (minerallaşdyrylan zolaklary geçirmek, ýangyna garşy maksatly ýollary geçirmek, gözegçilik diňlerini oturtmak, suw üçin gaplary (howuzlary) oturtmak).

4.Ot-iýmleri taýýarlamak we ýylyň amatsyz döwürlerinde haýwanlary iýmitlendirmek.

5.Mallar üçin emeli güzerleri döretmek.

Tebigaty goraýyş kanunçylygyny kämilleşdirmek, ýöriteleşdirilen kadrlary taýýarlamak, ekologik-aň bilim işi, jemgyýetçilik tebigaty goraýyş guramalary we halkara gaznalar bilen aragatnaşyk.

IV.Soňra tebigata çykarmak bilen köpeldilýän ýerlerde haýwanlaryň we ösümlikleriň seýrek we aýratyn gymmatly görnüşlerini köpeltmek we ösdürip ýetişdirmek boýunça kadalaşdyryjy namalary we maslahatlary işläp taýýarlamak.

a)köpeldilýän ýerlerde saklanýan haýwanlar we guşlar üçin azyk ölçeglerini işläp taýýarlamak, olary köpeltmek we ýerleşdirmek üçin gollanmalary işläp taýýarlamak.

V.Türkmenistanyň tebigaty, goraghanalary we Türkmenistanyň beýleki tebigy gözel ýerleri hakynda ekologiýa-wagyz ediji materiallary we edebiýatlary – bukletleri, broşýuralary, şekilli materiallary, şol sanda “Tebigat” žurnalyny we “Ekspress-maglumat” aýlyk býulletenini çykarmak.

VI.Türkmenistanyň goraghanalarynyň gorag zolaklarynda ekologik ugurlary işläp taýýarlamak.

VII.Biodürlüligiň meseleleri boýunça kiçi grantlary almak.

Geljekde - “Türkmenistany 2010-njy ýyla çenli döwür üçin durmuş-ykdysady özgertmeleriniň Baş ugruna” we daşky gurşawy goramak barada hereketleriň milli meýilnamasyna (DGGHMM) giren, Türkmenistanyň Tebigaty goramak ministrliginiň öňünde durýan meseleleri çözmek üçin şu aşakdaky ýaly meseleler beýan edildi:

1.Goraghanalaryň täze ýerlerini döretmek we bar bolan ýerlerini giňeltmek.

2.Biodürlüligi aýap saklamagyň esasy meseleleri boýunça ylmy maglumatlar bankynyň ýygnalyşyny doly kompýuterleşdirmek.

3.Türkmenistanyň aýry-aýry Konwensiýalara goşulmak mümkinçiligi we maksadalaýyklygy hakyndaky meselelere garamak.

4.Ýakyn we uzak daşary ýurtlarda ýöriteleşdirilen kadrlary taýýarlamagyň we gaýtadan taýýarlamagyň meselelerini çözmek.

5.Halkara gaznalary bilen bilelikde taslamalara gatnaşmak we taýýarlamak boýunça işe goraghanalary işjeň çekmek.

6.Tebigaty goramak çygryndaky täze kanunçylyk we kadalaşdyryjy namalary işläp taýýarlamaga gatnaşmak.

7.Ösüp gelýän ýaş nesli we döwletiň bütin ilatyny ekologik aň-bilim boýunça işi düýpli gowulandyrmak.

8.Döwlet goraghanalarynyň gorag gulluklarynyň we olaryň ylmy bölümleriniň maddy-tehniki ýagdaýyny çözmek.

9.Täze haýwanat bagy – hemmeler üçin wezipe.

10.Özara gatnaşyk: Balyk inspeksiýasy, «Gök Guşak» we jemgyýetçilik guramalary ABTJ, TGTJ, şeýle hem güýç ulanyjy gurluşlar, olar bilen 2005-2010-njy ýyllaryň döwri üçin toplumlaýyn çäreleriň bilelikdäki Meýilnamalarynyň esasynda iş alnyp barylýar.

Döredilen ýyly – 1927 ý.

Tutýan meýdany – 34600 ga, häzirki zaman serhetlerinde 1952-nji ýyldan bäri hereket edýär.

Döretmegiň maksady – onuň düzüm bölekleriniň ählisiniň jemi bilen onuň çäkleriniň adaty we täsin landşaftlaryny tebigy ýagdaýda saklamak.

Goraghanada ösümlikleriň endemik görnüşleriniň 125-si, ösdürip ýetişdirilýän agaçlaryň we gyrymsy agaçlaryň 18 görnüşi hem-de başga ýerleden getirilip, goralýan ýere mahsus bolmadyk görnüşleriň 59-sy ösýär.

Ösümliklerden: gara we ak sazak, çerkez, borjak, sözen, gyzylgozalak, arpagan, süsüle we başgalar.

Faunasynda süýdemdirijileriň 20 görnüşi bardyr: boz syçan, towşan, alaňgyrt, alajagözen, möjek, şagal, tegmilli pişik, gum pişigi, garagulak, tilki, keýik, oklukirpi we başgalar.

Süýrenijileriň 22 görnüşi: tegelek kelleliler, suwulganlar, çäge asy, çal zemzen, ok ýylan we başgalar.

Döredilen ýyly – 1932 ý.

Tutýan meýdany – 262037, olardan 195247 ga suw ýalpaklygy.

Döretmegiň maksady: Hazar deňziniň tebigy toplumlaryny, guşlaryň suwda ýüzüji we beýleki gymmatly we seýrek görnüşleriniň höwürtgeleýän ýerlerini, uçup geçişindäki dynç alşyny we gyşlaýşyny goramak we toplumlaýyn öwrenmek. Bu ýere her ýyl guşlaryň jynslarynyň 300 müňe golaýy gyşlamaga uçup gelýärler. Guşlaryň 280-e golaý görnüşi, balyklaryň 35 görnüşi, süýrenijileriň 30 görnüşi, süýdemdirijileriň 20 görnüşi duş gelýär. Haýwanat dünýäsiniň wekilleriniň itaýy, gyzyl we buýraly gotanlar, adaty gyzylinjik, gyzgy, turaç, çal zemzen we başgalar ýaly köp görnüşleri Türkmenistanyň we Tebigaty we tebigy baýlyklary Goramagyň Halkara Bileleşiginiň (TBGHB) Gyzyl kitaplaryna goşuldy.

Ösümlikleriň seýrek we endemik görnüşleriniň 75-e golaý görnüşi ösýär:

Raddeniň buzeýasy, süýji buýan, türkmen astragaly, çägemik, türkmen seudegi, Litwinowyň aşygoty we başgalar.

Goraghananyň ygtyýarynda çäkli goraghana bolup, ol 1990-njy ýylda döredilip, Hazar deňzindäki Ogurjaly adasynda ýerleşýär. Tutýan meýdany – 7000 ga.

Döretmegiň maksady – keýikleri ýarym erkin saklamak we olaryň baş sanyny köpeltmek.

Döredilen ýyly – 1941 ý.

Tutýan meýdany – 87680 ga.

Döretmegiň maksady – Bathyzyň ekoulgamyny toplumlaýyn öwrenmek we gulanyň, dag tekesiniň, keýigiň sanyny dikeltmek we pisse jeňňelliklerini öwrenmek we dikeltmek.

Goraghananyň çäginde süýdemdirijileriň 40-dan gowrak görnüşi, guşlaryň 300-e golaý görnüşi, süýdemdirijileriň 30 görnüşi: aýraklar, keýikler, zolakly syrtlan, garagulak, dag pişigi, alaja gaplaň, gulan, ýylançy gyrgy, bürgüt, algyr laçyn, owgan litorinhi, garabaş ýylan, ortaaziýa kepjebaşy we Türkmenistanyň hem-de TBGHB-niň Gyzyl kitaplaryna girizilen başgalar duş gelýär.

Goraghananyň çäginde ösümlikleriň 1000-e golaý görnüşi, olardan seýrek we endemik görnüşleriniň 300-den gowrak görnüşi: guşgy çigildemi, owgan injiri, arian kyrkbogny, Oşuň pteropirumy, bathyz pissesi, maýda gülli gimnarena we Türkmenistanyň Gyzyl kitabyna goşulan başgalar ösýär.

Goraghananyň ygtyýarynda çäkli goraghanalaryň 3-si durýar:

1.Çemenebit (1956 ý.) – 12000 ga – gulanlaryň suw içýän ýeri.

2.Gyzyljar (1956 ý.) – 30000 ga – haýwanlaryň gulunlaýan we guzlaýan ýeri.

3.Pulhatyn (1956 ý.) – 15000 ga – haýwanlaryň suw içýän ýeri.

Ýokarda agzalan çäkli goraghanalar gulanyň suw içýän ýerini we tomusky öri meýdanlaryny, bütin tebigy toplumy goramak we pisse tokaýlaryny, şeýle hem haýwanlaryň seýrek görnüşlerini dikeltmek maksady bilen döredildi.

Döredilen ýyly – 1976 ý.

Tutýan meýdany – 49793 ga.

Döretmegiň maksady – Merkezi Köpetdagyň tutuş tebigy toplumyny goramak. Ösümlikleriň seýrek we endemik görnüşleriniň 70 görnüşi duş gelýär, arçalar we toprak goraýjy maksatly beýleki gymmatly agaçlar saklanyp galypdyr. Wawilowyň sogany, Miheliniň çigildemi, Wilsonyň çigildemi, Atabaýewiň haramçybygy, Kossinskiniň dionisiýasy we başgalar ýaly ösümlikleriň käbir görnüşleri Türkmenistanyň Gyzyl kitabyna girizildi.

Haýwanlaryň seýrek görnüşlerinden: aýrak, umga, alaja gaplaň, orta aziýa kepjebaşy, göklors, ütelgi, sterh ýa-da ak durna, toklutaý, dagýorga, Eýran pişikgöz ýylany, adaty galkanburun we başgalar.

Goraghananyň ygtyýarynda çäkli goraghanalaryň 2-si durýar.

Olary döretmegiň maksady – Merkezi Köpetdagyň tutuş tebigy toplumyny öwrenmek, aýap saklamak, uçup göçýän guşlar üçin zerur ýaşaýyş we dynç alyş şertlerini üpjün etmek, haýwanlaryň, hususan-da gulanyň seýrek we gymmatly görnüşleriniň görnüş düzümini dikeltmek:

1.Mäne-Çäçe (1976 ý.) – 60000 ga

2.Guryhowdan (1976 ý.) – 15000 ga

Goraghananyň ygtyýarynda tebigy ýadygärlikleriň 2-si bar:

1.Garaýolçy – 20 ga

2.Çarlyk – 2000 ga

Döredilen ýyly – 1978 ý.

Tutýan meýdany – 26461 ga.

Döretmegiň maksady – Günbatar Köpetdagyň ekoulgamlaryny, olaryň düzüm bölekleriniň ähli jemi bilen ýanaşyk tekiz ýerleri aýap saklamak we dikeltmek we bu sebitiň tebigatyny goramagyň ylmy esaslaryny işläp taýýarlamalar.

Haýwanat dünýäsiniň wekillerinden şulardyr: aýrak, umga, sülgün, dagýorga, alaja gaplaň, gunduz, bezbeltek, guýrugy tikenli as, kepjebaş, galkanburun we başgalar.

Goraghananyň çäginde ösümlikleriň seýrek we endemik görnüşleriniň 90-dan gowrak görnüşi ösýär: Raddeniň alwany, ýoldere listeiasy, Köpetdag ekipaktisi, maýmyn orhisi, sarymtyl daktiloriza, grek rýabinasy, türkmen selmelegi we başgalar.

Goraghananyň ygtyýarynda 1 çäkli goraghana bar:

1.Sünt-Hasardag çäkli goraghanasy (1990 ý.) – 3800 ga, Magtymguly etrabynyň ilatynyň durmuşynyň durmuş-ykdysady şertlerini gowulandyrmak maksady bilen goraghananyň Merkezi ýer böleginden bölünip alyndy.

Döredilen ýyly – 1979 ý.

Tutýan meýdany – 282800 ga.

Döretmegiň maksady – dag tekesini, itaýyny we haýwanlaryň we guşlaryň beýleki seýrek we gymmatly görnüşlerini: ýylançy gyrgyny, ak durnany (uçup geçende) aýap saklamak we sanyny dikeltmek, şeýle hem göçüp-gonýan saýgagyň ýaşamagy üçin amatly şertleri döretmek. Ösümlikleriň seýrek we endemiki görnüşleriniň 60-a golaý görnüşi ösýär: hywa şorasy, türkmen çigildemi, türkmen peşmegi, Antoninanyň kaşparoty, Kareliniň sözeni, Lemanyň astragaly we başgalar.

Goraghananyň ygtyýarynda çäkli goraghanalaryň 2-si bar:

1.Sarygamyş çäkli goraghanasy (1980 ý.) – 551066 ga, kenarýaka toplumy, uçup geçýän suwda ýüzüji guşlary we keýikleriň guzlaýan ýerlerini goramak üçin döredildi.

2.Şasenem çäkli goraghanasy (1984 ý.) – 169102 ga, döretmegiň maksady – gulanlary köpeltmek we göçürip ýerleşdirmek.

Döredilen ýyly – 1982 ý.

Tutýan meýdany – 49514 ga.

Döretmegiň maksady – Amyderýanyň jülgesinde bozulan ekoulgamlary toplumlaýyn öwrenmek we dikeltmek hem-de buhar sugunyny goramak.

Haýwanlardan keýik, buhar suguny, itaýy, ekinçi ördek, gyrgy, balykçy bürgüt, sülgün, ýekegapan we başgalar, balyklardan Türkmenistanyň Gyzyl kitabyna girizilen uly we kiçi amyderýa pilburun balyklary duşýar.

Ösümlikleriň seýrek we ýitip barýan görnüşleriniň 20-ä golaý görnüşi ösýär, suw goraýjy we kenar berkidiji ähmiýeti bolan derýa boýundaky jeňňel tokaýlary saklanyp galypdyr.

Goraghananyň ygtyýarynda 1 çäkli goraghana bar:

1.Kelif çäkli goraghanasy (1970 ý.) – maksady tebigy toplumy goramak, uçup geçýän we suwda ýüzýän guşlaryň gyşlamagy üçin amatly şertleri döretmek.

Döredilen ýyly – 1986 ý.

Tutýan meýdany – 27139 ga.

Döretmegiň maksady – Köýten daglarynyň we derýalaryň jülgeleriniň ýanaşyk bölekleriniň tebigy toplumyny öwrenmek, aýap saklamak we dikeltmek.

Haýwanlardan dag tekesi, geçigaplaň, bürgüt, kepjebaş, Türkmenistanda ýeke-täk burma şahly tekäniň populýasiýasy we başgalar duşýar. Süýdemdirijileriň jemi 20-den gowrak görnüşi, guşlaryň 70 görnüşi, süýrenijileriň 9 görnüşi duş gelýär.

Florasy ösümlikleriň 1000-e golaý görnüşini öz içine alyp, olaryň 20-den gowrak görnüşi şol ýeriň endemikleridir.

Köýten daglarynyň karst oýunyň ýerasty kölünde balyk ýaşap, ol dünýäde ýeke-täk Köýten ýalaňaç kör balygynyň populýasiýasydyr.

Goraghananyň ygtyýarynda çäkli goraghanalaryň 4-si bardyr:

1.Garlyk çäkli goraghanasy (1986 ý.) – 40000 ga, täsin gowaklary we jansyz tebigatyň beýleki desgalaryny (mermer oniks) goramak, ösümlikleriň seýrek we endemik görnüşlerini goramak, arçalyklary, köýten ýalaňaç kör balygyny aýap saklamak.

2.Hojapil çäkli goraghanasy (1986 ý.) – 31635 ga, Gowurdak-Köýtendag tebigy toplumyny aýap saklamak we dikeltmek, şeýle hem onuň umumy ekologik deňagramlylygyny saklamak.

3.Hojaburjybelent çäkli goraghanasy (1986 ý.) – 17532 ga, pisse tokaýlaryny aýap saklamak we dikeltmek, haýwanlaryň ýaşaýan ýerlerini goramak.

4.Hojagarawul çäkli goraghanasy (1999 ý.) – 6011 ga, ösümlikleriň we haýwanlaryň gymmatly seýrek we ýitip barýan görnüşlerini aýap saklamak we dikeltmek, ot örtüklerini, agaç we gyrymsy seýrek tokaýlary goramak we dikeltmek, dynç alyş-sagaldyş jülgeleri goramak we öwrenmek.