Ozon gatlagyny dargadyjy maddalar boýunça Monreal protokolynyň ýerine ýetirilişi we taslamalaryň durmuşa geçirilişi barada

MAGLUMAT

BMG-niň ozon gatlagyny goramak boýunça Wena Konwensiýasyna we ozon gatlagyny dargadyjy maddalar boýunça Monreal protokolyna Türkmenistan tarapyndan 1993-nji ýylyň Sanjar aýynyň 18-inde gol çekildi we tassyklanyldy. Monreal protokolyna London düzedişlerine 1994-nji ýylyň Nowruz aýynyň 15-inde gol çekildi we tassyklanyldy. Ilkibaşda Türkmenistan Monreal protokolynyň 2-nji maddasyna laýyklykda işleýän Döwlet hökmünde klassifisirlenildi.

Ozon dargadyjy maddalary (ODM) ýuwaş-ýuwaşdan ulanyşdan çykarmak we olary alternatiw maddalar bilen çalyşmak boýunça işleriň ýerine ýetirilmegine jogapkär bolan esasy hökümet gurluşy Türkmenistanyň Tebigaty goramak ministrligidir. Döwletde Wena konwensiýasynyň we Monreal protokolynyň ýerine ýetirilişine Tebigaty goramak Ministri jogapkärdir.

Birinji tapgyrda Monreal protokolyny ýerine ýetirmäge gönükdirilen Milli maksatnama işlenilip taýýarlanyldy we DEG-den maliýe kömek soraldy. Ozon dargadyjy maddalary ulanyşdan çykarmak boýunça Türkmenistanyň Milli Maksatnamasy, Monreal Protokolyna laýyklykda 1997-nji ýylyň Magtymguly aýynyň 28-30-ynda Naýrobide, Keniýa, geçirilen ýigrimi ikinji duşuşykda Monreal protokolyny ýerine ýetirmek boýunça Köptaraply Gaznanyň Ýerine ýetiriji komiteti tarapyndan makullanyldy.

ODM-niň (ozon dargadyjy maddalaryň) sarp edilişini gysgaltmak boýunça hereketleriň Milli meýilnamasynyň işlenip taýýarlanylmagy ozon gatlagyny dargadyjy maddalar boýunça Monreal protokolynyň talaplaryny durmuşa geçirmegiň ýolunda birinji tapgyr boldy.

Milli maksatnama taýýarlanylanda UNEP tarapyndan maliýe we tehniki goldaw berildi. Maslahatçylar H.Tang (UNEP) we A. Halil (UNDP) Milli Maksatnamanyň we Hereketler meýilnamasynyň taýýarlanylmagyna kömek bermek üçin ýurda iki gezek geldiler. UNEP-iň goldamagynda Türkmenistanyň hünärmenleri Daşkent şäherindäki sebit seminaryna gatnaşdylar. Döwlet we döwlete dahylsyz pudaklar hökmünde dürli kärhanalar: Statistika baradaky Döwlet komiteti, Söwda ministrligi, Döwlet Gümrükhanasy, Döwlet deňiz gämiçiligi, Türkmen politehniki instituty, “Rembyttehnika” kärhanasy, Türkmen demir ýol müdirligi, “Gaýrat” korporasiýasy we başgalar Maksatnamany taýýarlamak üçin zerur maglumat berdiler.

Milli Maksatnamany we Hereketleriň Meýilnamasyny taýýarlamak maksady bilen Tebigaty goramak ministrliginiň ýanynda Işçi topary döredildi. Bu toparda işlemek üçin ministrlikleriň we pudaklaýyn dolandyryş edaralarynyň birnäçesiniň hünärmenleri çekildi. Taslamany ýerine ýetirmegiň barşynda seminarlar, Ministrlikleriň we pudaklaýyn dolandyryş edaralarynyň ýolbaşçylary bilen duşuşyklar geçirildi.

Maksatnamada Monreal protokolyna laýyklykda dürli pudaklarda ODM-niň sarp edilişiniň maglumaty berildi, şeýle hem Hereketleriň meýilnamasy işlenilip taýýarlanyldy. “Hereketler meýilnamasynyň” işlenip taýýarlanylmagyny maliýeleşdirmek DEG-niň hasabyna amala aşyryldy.

ODM-ni ulanyşdan çykarmak boýunça Türkmenistanyň Milli Maksatnamasy UNEP-iň garamagyna berildi. UNEP-den we GEF-den makullama alanyndan soň, Türkmenistan taslamalary ýerine ýetmäge girişdi.

Ýöne taslamalary ýerine ýetirmegiň barşynda Türkmenistan kynçylyklaryň birnäçesi bilen ýüzbe-ýüz boldy, olar Döwlet maksatnamasyny taýýarlamagyň barşynda nazara alynmady. Bu faktorlar öz üstüne alan borçnamalaryny doly derejede ýerine ýetirmäge Döwlete mümkinçilik bermedi. Netijede Hökümet Türkmenistany Monreal protokolynyň 5-nji maddasynyň çäklerinde hereket edýän tarap hökmünde klassifikasiýadan çykarmak hakyndaky haýyş bilen taraplaryň konferensiýasyna ýüz tutdy.

2004-nji ýylda Pragada bolup geçen taraplaryň 16-njy duşuşygynda, Hökümetiň haýyşy boýunça, Türkmenistan Monreal protokolynyň 5-nji maddasynyň çäklerinde hereket edýän tarap hökmünde klassifikasiýadan çykaryldy. Şuňa laýyklykda ODM-ni ulanyşdan çykarmak boýunça Milli maksatnamany täzeden işläp taýýarlamak zerurlygy ýüze çykdy. Häzirki wagta täze maksatnamany işläp taýýarlamak alnyp barylýar.

1999-njy ýylyň Magtymguly aýynda Tebigaty goramak ministrligi tarapyndan “Türkmenistanda Monreal protokolyny ýerine ýetirmek üçin dolandyryjylygy pugtalandyrmak” Taslamasyna gol çekildi, oňa laýyklykda Tebigaty goramak ministrliginiň Milli ozon merkezi döredildi, ol taslamany durmuşa geçirmek bilen meşgullanýar. Milli ozon merkeziniň işi Tebigaty goramak Ministri tarapyndan tassyklanylýan işleriň meýilnamalaryna laýyklykda guraldy.

Taslama laýyklykda Milli ozon merkeziniň esasy wezipeleri şu aşakdakylardyr:

-Wena konwensiýasyna, Monreal protokolyna, London, Kopengagen, Monreal we Pekin düzedişlerine degişli meseleleri utgaşdyrmak;

-ýurtda ozon dargadyjy maddalaryň (ODM) peýdalanylmagyny gysgaltmak we ýuwaş-ýuwaşdan bes etmek üçin işlenip taýýarlanylan taslamalary utgaşdyrmak we ýerine ýetirmek;

-ODM-niň importy boýunça hemmetaraplaýyn maglumatlar binýadynyň düzülmegini goşup, ýurtda ODM-niň sarp edilişine degişli Ozon Kätipligine (Naýrobi) gözegçilik, seljerme we nutuk;

-ODM-niň importynyň kwotalar we ygtyýarlylandyrma ulgamyny işläp taýýarlamak, girizmek we ýerine ýetirmek;

-peýdalanylýan ODM enjamlarynyň importyny gadagan etmek;

-gümrük nokatlarynda düzgünleşdirilýän maddalaryň identifikasiýasy boýunça talaplary utgaşdyrmak;

-tehniki okuwyň maksatnamalaryny guramak we geçirmek (sowadyjy enjam bilen işleýän tehnikler üçin seminarlar);

-jemgyýetçiligiň habarlylygy boýunça möwsümi geçirmek (kärhanalarda, ýokary okuw mekdeplerinde seminarlar, duşuşyklar, gazetlerde çykyşlar we ş.m.);

-ozon gatlagyny goramagyň meselelerine degişli maglumaty, şol sanda köpçülikleýin habar beriş serişdeleriniň üsti bilen ýaýratmak üçin işjeň we netijeli maglumat merkezini döretmek;

-edilen iş hakynda çärýeklik hasabatlary UNEP DTIE bermek;

-çykdajylar hakynda çärýeklik hasabatlary UNEP DTIE bermek;

-Monreal Protokolynyň 7-nji maddasyna laýyklykda ýurtda ODM-niň sarp edilişi hakynda GEF-e we Naýrobidäki, Keniýa (Nairobi, Kenya) Ozon Kätipligine (Ozone Secretariat) her ýylky nutugy taýýarlamak;

-Taslamany ýerine ýetirmegiň barşy hakynda Ozon Kätipligine her ýylky nutugy taýýarlamak;

-kärhanalarda ulanylýan ODM tehnologiýalaryna hemmetaraplaýyn baha bermegi geçirmek we alternatiw maddalary peýdalanýan tehnologiýalara geçilende kömegiň baş ugurlaryny işläp taýýarlamak;

-ozon gatlagyny goramak boýunça tagallalaryň monitoringi;

-ODM-niň söwdasyna degişli maglumatlary ýygnamak we habar bermek maksady bilen ylalaşylan kadalaryň çäklerinde tarif klassifikasiýalaryny peýdalanmak amallarynyň ornaşdyrylmagyny ýeňilleşdirmek üçin wezipeli gümrük adamlarynyň okadylyşyny utgaşdyrmak.

ODM-niň importyny/eksportyny ygtyýarlylandyrmak ulgamynyň işlenip taýýarlanylmagyna kömek etmek maksady bilen 2000-nji ýylda Türkmenistana ygtyýarlylandyrmak meseleleri boýunça UNEP-iň (Pariž) maslahatçysy W.Demkin geldi. ODM-niň importyny /eksportyny ygtyýarlylandyrmak we kwotalaşdyrmak ulgamyny Ministrler Kabinetiniň garamagyna bermek üçin resminamalaryň bukjasy bilelikdäki işiň jemi boldy.

Döwletde ozon gatlagyny aýap saklamaga gönükdirilen maddany özünde saklaýan kanunlar kabul edildi:

• "Ozon gatlagyny goramak hakynda" Türkmenistanyň kanuny 1991-nji ýylyň Sanjar aýynyň 12-sinde kabul edildi;
• "Atmosfera howasyny goramak hakynda" Türkmenistanyň Kanuny 1996-njy ýylyň Bitaraplyk aýynyň 20-sinde kabul edildi.

2001-nji ýylyň Garaşsyzlyk aýynyň 1-inden “Türkmenistanyň çäginde himiki önümleriň, mineral dökünleriň we ösümlikleriň gorag serişdeleriniň öndürilişini we ýerlenilişini döwlet tarapyndan ygtyýarlylandyrmak hakynda” Türkmenistanyň Prezidentiniň Karary herekete girizildi. Häzirki wagtda ygtyýarlylandyrmagy amala aşyrmak boýunça wezipe Energetika we senagat ministrliginiň üstüne ýüklenildi. 2005-nji ýylyň Gurbansoltan aýyndan ODM-niň importyny/eksportyny kwotalamak ulgamy girizildi. ODM-niň importyna kwotalanyň girizilmegi Monreal protokolynyň taraplarynyň borçnamalarynyň biridir.

Jemgyýetçilik habarlylygynyň çäklerinde Milli Ozon Merkeziniň işgärleri tarapyndan umumybilim berýän mekdepler, liseýler, institutlar, Döwlet uniwersiteti ýaly Türkmenistanyň okuw mekdeplerinde nutuklar we çekişmeler geçirildi. Çagalaryň tomusky sagaldyş merkezlerinde, çagalar öýlerinde, şeýle hem çeperçilik liseýinde iň gowy suratlar üçin bäsleşikler geçirildi. Bäsleşigiň ýeňijilerine baýraklar gowşuryldy. Ozon gatlagyny goramak taglymlaryny wagyz etmegiň çäklerinde her ýyl merkezi metbugatda ozon gatlagyny goramagyň Bütindünýä gününe bagyşlanyp ozon gatlagyny goramagyň meseleleri boýunça makala çykýar. Ozon gatlagyny goramagyň meselelerine bagyşlanyp gysgametražly film döredildi. Köpçülikleýin habar beriş serişdelerinde (gazetler, radio, telewideniýe) geçirilýän seminarlar, duşuşyklar hemişe düşündirilýär.

“ODM-i ulanyşdan çykarmak boýunça Döwlet maksatnamasynyň” ýerine ýetirilmegine gös-göni gatnaşýan ministrlikleriň, guramalaryň, kärhanalaryň wekilleri bilen duşuşyklaryň uly ornunyň bardygyny bellemek gerek.

UNOPS/UNDP ýerine ýetiriji agentligi bilen bilelikde ODM-ni almak we gaýtadan ibermek boýunça taslama amala aşyryldy.

Taslamanyň esasy maksady – Hladagentleri Dolandyryş Meýilnamasynyň (Refrigerant Management – Plan - RMP) bir bölegi hökmünde howany sowatmak we ýelejiretmek pudaklarynda hladagentleri dikeltmek we resirkulýasy boýunça Hladagentleri Dolandyrmak Meýilnamasy we Milli Maksatnamasy bilen hemmeleri tanyşdyrmak, hladagentleri dikeltmegiň we resirkulýasynyň dürli usullaryny düşündirmek maksady bilen howany sowadyjy we ýelejirediji enjamlary abatlaýan, hyzmat edýän we oturdýän tehnikler üçin öwrediji seminarlaryň üçüsini (3) geçirmek. Munuň özi taslamanyň çäklerinde iberilen enjamlaryň iş ýüzünde görkezilmegini öz içine almak bilen, ol howany ýelejirediji we sowadyjy enjamlary oturmagyň, hyzmat etmegiň we söküp aýyrmagyň barşynda hladagentler bilen iş salyşmakda gerek bolan gowy tejribäni we howpsuzlygy nygtaýar.

Bu taslamany ýerine ýetirmegiň çäklerinde Türkmenistana HFU-12-ni almak we dikeltmek üçin niýetlenen enjam görnüşinde tehniki kömek berildi.

Sowadyjy tehnika gös-göni hyzmat edýän we abatlaýan sowadyş sektorynda tehniklere öňdebaryjy tehnologiýalary öwretmek hereketleriň meýilnamasyna laýyklykda mundan beýläkki tapgyr boldy. Şonuň ýaly-da gümrük gullugynyň işgärlerine öwretmek geçirildi. Öwretmegiň barşynda gümrükhana işgärlerine ODM-niň identifikasiýasy boýunça enjam görkezildi. Mundan beýläkki öwretmegi “Türkmenstandartlarynyň” işgärleri geçip, olar gös-göni önümi güwälendirýärler.

Öwretmek tapgyrlaryň birnäçesine bölündi:

TEHNIKLERE ÖWRETMEK

Birinji tapgyrda hünärmenleriň 25-sine öwredildi. Ikinji tapgyrda tehnikleriň 400-sine çenlisine öwretmek meýilleşdirildi. Okuw prosesini mundan beýläk guramak üçin Türkmenistana enjamlaryň 5 toplumy iberilip, olar “Sowadyjy tehnikleri taýýarlaýan okuw merkezlerinde” ýerleşdirmek üçin niýetlenendir.

2001-nji ýylyň Magtymguly aýynyň 28-inden Oguz aýynyň 1-i aralygyndaky döwürde Aşgabat şäherinde tehnikleri taýýarlamagyň birinji fazasynyň çäklerinde seminar geçirildi. Seminar nazaryýet we amaly okuwlary öz içine aldy. Bu öwrediji seminar UNEP we Türkmenistanyň Tebigaty goramak ministrliginiň Ozon Merkezi bilen bilelikde “Bundesfachschule-Kalte-Klime-Technik” Nemes tehniki institutynyň ýardam bermeginde guraldy. Seminaryň esasy maksady ýelejiretmek we sowatmak sektoryndaky öňdebaryjy tehnologiýalar hakynda habarlylygy ýokarlandyrmakdyr. Seminar 5 gün dowam edip, oňa 26 adam gatnaşdy. Öwredilýänleriň düzümine sowadyş sektorynda ulanylýan enjamlary abatlamak we olara hyzmat etmek bilen meşgullanýan dürli döwlet edaralaryndan we uly önümçilik kompaniýalaryndan bolan tehnikler, şeýle hem Türkmen politehniki institutynyň, liseýleriň mugallymlary girdi. Seminaryň ahyrynda testirlemek geçirildi. Testirlemegiň jemleri boýunça ähli gatnaşyjylara güwänamalar gowşuryldy. Seminara gatnaşyjylar tarapyndan anketalaryň birnäçesi dolduryldy, olarda öwretmegiň hiline, seminaryň hünär ugruna baha berildi. Isleg-arzuwlaryň birnäçesi aýdyldy:

-ilkinji nobatda, munuň özi türkmen/rus dillerinde tehniki edebiýatyň bolmagy; sowadyş sektorynda beýleki döwletler, ilkinji nobatda, senagat taýdan ösen döwletler bilen tejribe alyşmak ulgamyny kämilleşdirmek;

-ODM-ni ulanyşdan çykarmaga gönükdirilen täze kararlar bilen tanyşmak maksady bilen seminarlary, konferensiýalary yzygiderli geçirmek;

-bu meseleleri köpçülikleýin habar beriş serişdelerinde has doly beýan etmek.

Ikinji fazany ýerine ýetirmegiň bütin çäklerinde seminarlaryň 16-sy geçirildi we 366 adama öwredildi.

GÜMRÜKÇILERE ÖWRETMEK

2003-nji ýylyň Gorkut aýynyň 25-inden 31-i aralygyndaky döwürde gümrükçilere öwretmegiň birinji fazasynyň çäklerinde seminar geçdi. Bu seminar boýunça doly hasabat UNEP-iň sahypasynda çap edildi http:/www.uneptie.org/ozonaction.html

Gümrük nokatlarynyň işgärlerini üpjün etmek üçin, taslamanyň çäklerinde ODM identifikatorlarynyň 15 toplumy alyndy. Ikinji tapgyrda diňe bir gümrük işgärlerine däl, eýsem Tebigaty goramak ministrliginiň inspektorlarynyň we import/eksport edilýän önümiň nusgalaryny seçip almak we onuň ölçeglere laýyk gelşini barlamak bilen gös-göni meşgullanýan gurama bolan “Türkmenstandartlary” Döwlet komitetiniň wekillerine öwretmek meýilleşdirildi.

Rotasiýanyň ýörelgesine laýyklykda 2007-nji ýylyň Baýdak – Nowruz aýlarynda Aşgabatda Gündogar Ýewropa we Merkezi Aziýa ýurtlarynyň sebit ulgamynyň altynjy maslahaty boldy. Bu forumy geçirmegiň barşynda ozon gatlagyny dargadyjy maddalar boýunça Monreal protokolyny ýerine ýetirmegiň çäklerinde döwletleriň öz borçnamalaryny berjaý etmegi bilen baglanyşykly meseleler çözüldi. 2007-nji ýylyň ýubileý ýyly bolandygyny bellemek gerek, bu ýyl Monreal protokolyna gol çekilen gününe 20 ýyl dolýar. Bu ýyllar dünýäniň ähli ýurtlarynyň tutanýerli zähmetiniň, bütin saýýarada ähli janly zady aýap saklamaga gönükdirilen zähmetiň ýyllary boldy.

Gündogar Ýewropa we Merkezi Aziýa ýurtlarynyň sebit ulgamynyň 6-njy Maslahaty

2007-nji ýylyň Baýdak aýynyň 26-syndan 2007-nji ýylyň Nowruz aýynyň 2-si aralygyndaky döwürde Türkmenistanda ozon gatlagyny dargadyjy maddalar boýunça Monreal protokolyny durmuşa geçirmegiň çäklerinde “Gündogar Ýewropa we Merkezi Aziýa ýurtlarynyň ulgamynyň 6-njy Maslahaty” geçirildi.

Maslahatyň işine Milli ozon merkezleriniň, UNEP, UNDP, UNIDO, Ozon Kätipligi, Monreal protokolyny berjaý etmek üçin Köptaraply gazna ýaly halkara guramalarynyň wekilleri, şeýle hem Türkmenistanyň ministrlikleriniň we pudaklaýyn dolandyryş edaralarynyň wekilleri gatnaşdylar.

Maslahatyň başlanmagyna çenli ýerine ýetiriji agentlikleriň: UNEP-niň, UNDP-niň, UNIDO-nyň, Ozon kätipliginiň, Monreal protokolyny berjaý etmek üçin Köptaraply gaznanyň wekilleri bilen Tebigaty goramak Ministriniň duşuşygy geçdi. Maslahat “Prezident myhmanhanasynyň” jaýynda geçdi.

Maslahaty Türkmenistanyň Tebigaty goramak ministri M.Akmyradow açdy, soňra gutlag sözi bilen UNEP DTIE-niň baştutany jenap Raženda Şende çykyş etdi.

Maslahatda ulgamyň işi we Monreal protokolyny durmuşa geçirmek bilen baglanyşykly meseleleriň birnäçesine garaldy. Şu aşakdaky tematika boýunça meseleler olardan has möhümleri boldy:

1.Monreal protokolyny berjaý etmek, Monreal protokolyny tassyklamak we oňa düzedişler boýunça meselelere syn.

2.7-nji madda laýyklykda maglumatlar boýunça ýurtlar tarapyndan berlen hasabatlara garamak (ODM-niň sarp edilişi hakynda maglumatlary bermek).

3.Ozon boýunça Kätiplik, Gaznanyň Kätipligi we möhüm agentlikler bilen bilelikde berjaý etmek boýunça ugurdaş sessiýalary geçirmek.

4.GHFU-nyň gözegçilik etmegine we mundan beýläk ulanmagyň baş ugruna ECA ulgamynyň çemeleşişini ara alyp maslahatlaşmak (munuň özi ilkinji nobatda öý kondisionerlerinde we senagat sowadyjylarynda hladogent hökmünde Türkmenistanda giňden ulanylýan R-22-ä degişlidir).

5.Dozirlenen ingalýatorlar (MDI) bilen baglanyşykly meseleleri çözmäge ECA ulgamynyň çemeleşişini ara alyp maslahatlaşmak.

6.Gümrükhanalaryň hyzmatdaşlygy we ODM-niň bikanun söwdasynyň öňüni almak bilen baglanyşykly meseleleri ara alyp maslahatlaşmak.

7.ODM-niň dowamly tapgyrlaýyn gysgaldylmagyny gazanmakda ykdysady gurallary peýdalanmagyň mümkinçiliklerini we usullaryny ara alyp maslahatlaşmak.

8.Ozon gatlagynyň goralmagyny wagyz etmek we bu çäreler bilen baglanyşykly mesele boýunça mekdeplerde, tehniki institutlarda, uniwersitetlerde okatmagyň türgenleşdiriji okuwlaryny guramagyň mümkinçiligi.

9.Fumigasiýa dahylly (metilbromidi MeBr ulanmak) meseläni ara alyp maslahatlaşmak.

Maslahatyň işiniň barşynda aýratyn toplum bilen Türkmenistana degişli meselelere garaldy, hususan-da:

• Monreal protokolyna düzedişleri (Kopengagen, Monreal, Pekin) tassyklamak mümkinçiligi;
• Metilbromidi sarp etmek boýunça binýatlaýyn ugry gaýtadan gözden geçirmek boýunça Türkmenistanyň ýüztutmalaryna garamak;
• hasyldan soňky döwürde täze ozon howpsuz tehnologiýalary ulanmagyň meseleleri boýunça bilelikdäki seminary geçirmegiň mümkinçiligi;
• galonlary peýdalanmagyň (esasan ýangyn söndüriji serişdelerde ulanmak) meselesi boýunça giriş seminaryny geçirmek.

Maslahatyň işiniň jemleri boýunça maslahatlar işlenip taýýarlanyldy, olar ulgamyň gatnaşyjy ýurtlarynda degişli suratda ara alnyp maslahatlaşylandan soň kabul ediler we 2007-nji ýylda ulgamyň işlemegi üçin esas goýujy resminama bolar. Şeýle hem Monreal protokolynyň 20 ýyllygyny baýram etmek bilen baglanyşykly meselä garaldy.

Işiň barşynda Ozon Kätipliginiň, Ýerine ýetiriji komitetiň, Köptaraply gaznanyň wekilleri, halkara ýerine ýetiriji agentlikler bilen ikitaraplaýyn duşuşyklar geçirildi. UNIDO-nyň wekilleri bilen gepleşikler has üstünlikli boldy. Gepleşikleriň barşynda metilbromid, gallonlar boýunça okuw seminarlaryny geçirmekde Türkmenistana kömek bermegiň, şeýle hem durnukly organiki hapalaýjylar (POPs/SOZ) boýunça taslamany taýýarlamaga we ýerine ýetirmäge kömek bermegiň mümkinçiligine dahylly meseleler ara alnyp maslahatlaşyldy.