"Türkmenistan: milli mümkinçilikleri (potensial) döretmegiň talaplaryna öz-özün baha berme" (MMÖBB) taslamasy, (2004-2007 ý.ý.)

"Türkmenistan: milli mümkinçilikleri (potensial) döretmegiň talaplaryna öz-özün baha berme" (MMÖBB) taslamasy Türkmenistanyň Rio-de-Žaneýro konwensiýalary boýunça borçnamalarynyň ýokary netijeli, önjeýli, ýerine ýetirilmegi üçin hereket meýilnamasyny işläp düzmäge gönükdirilendir. Bu taslama BMG-niň Ösüş maksatnamasynyň Türkmenistandaky hemişelik wekilliginiň, Bütindünýä (global) ekologik gorunyň (BEG) goldamagynda ýerine ýetirilendir.

Taslamada şu aşakdaky esasy maksatlar göz öňünde tutulýar:

-Türkmenistanyň bütindünýä ekologik dolandyryş çärelerine (menejment) işeňňir gatnaşmagy;

-BMG-niň Biologik dürlülik baradaky, Klimatyň üýtgemegi we Çölleşmäge garşy göreş baradaky konwensiýalary boýunça Türkmenistanyň borçnamalarynyň ýokary netijeli ýerine ýetirilmeginiň goldanylmagy;

-şol üç konwensiýanyň durmuşa geçirilmegi üçin mümkinçilikleri (potensial) artdyrmagyň baş ugrunyň işläp düzülmegi.

Bu maksatlara ýetmek üçin aşakdaky meseleler çözüldi:

-Rio-de-Žaneýronyň töwerekdäki gurşaw boýunça köptaraply üç konwensiýasyny ýerine ýetirmek üçin ýurduň bar bolan milli mümkinçiliklerine we ony artdyrmagyň talaplaryna baha bermek;

-bu konwensiýalaryň ýerine ýetirilmegi üçin mümkinçiligiň artdyrylmagyny hem bökdeýän, hem-de oňa (artdyrylma) ýardam edýän sebäpleri ýüze çykarmak;

-bütindünýä ekologik konwensiýalaryny ulgamlaýyn, guramaçylyk, ýekebara (işgär, indiwidual) derejelerinde ýerine ýetirmegiň häzirki ulanylýan tärlerini (mehanizmler) güýçlendirmek boýunça baş ugur meýilnamasyny işläp düzmek;

-bütindünýä ekologik dolandyryşyň esasy meseleleri we Türkmenistanyň geljekki ösüşi üçin olary çözmegiň derwaýyslygy barada jemgyýetçiligiň habarlylygyny ýokarlandyrmak üçin ähli gyzyklanýan taraplaryň arasynda gepleşigi (dialog), maglumat alyşmagy güýçlendirmek, hyzmatdaşlygy berkitmek.

MMÖBB taslamasy üç tapgyrda ýerine ýetirildi:

1.Mowzuklaýyn üç pudagyň–biologik dürlüligiň, klimatyň üýtgemeginiň we çölleşmegiň / topraklaryň zaýalanmagynyň – her birinde, Biologik dürlülik baradaky, Klimatyň üýtgemegi baradaky we Çölleşmäge garşy göreş baradaky konwensiýalardan gelip çykýan borçnamalary ýerine ýetirmek üçin ýurduň mümkinçiligi (potensial) köptaraplaýyn tükellenilip we seljerilip (analizlenip), şol milli mümkinçiligi ösdürmäge bolan talaplara baha berildi; ýurduň ileri tutulýan ýa-da ilkinji nobatdaky meseleleri we olary çözmek üçin mümkinçiligiň ösüşini bökdeýän sebäpler kesgitlenildi hem-de üç halkara konwensiýasynyň talaplaryny hasaba almak bilen töwerekdäki bütindünýä gurşawyny goramak pudagyndaky mümkinçilikleri artdyrmak boýunça teklipler işlenilip düzüldi.

Ýurduň tebigaty goramak boýunça baş ugry, kanunçylyk esasy (binýat), durmuş-ykdysady we ylmy-tehniki mümkinçilikleri, bütindünýä konwensiýalarynyň düzgünlerini (talaplar) durmuşa geçirmek bilen baglanyşykly dolandyryş, utgaşdyryş we barlanyş tärleri (mehanizmler) ; ekologiki ekspertizanyň , hünärmenleriň (kadrlar) taýýarlanylyşynyň we ekologik bilimiň ýagdaýy; raýat jemgyýetçiliginiň töwerekdäki gurşawy goramagyň meselelerini çözmeklige hem Biologik dürlülik baradaky, Klimatyň üýtgemegi baradaky we Çölleşmäge garşy göreş baradaky halkara ekologik konwensiýalary ýurduň ýerine ýetirmegine gatnaşmagy seljerildi.

2.Biologik dürlülik, klimatyň üýtgemegi we çölleşmek / topragyň zaýalanmagy pudagynda mowzuklaýyn synlary taýýarlamagyň barşynda toplanan maglumatlar atanaklaýyn (köptaraplaýyn deňeşdirme) seljerildi, şeýle seljerişiň netijesinde maksatnamalary durmuşa geçirmekdäki üstünlikleriň we nogsanlyklaryň / kemterlikleriň üsti açyldy (ýüze çykaryldy hem düşündirildi), görkezilen üç mowzuklaýyn pudak üçin umumy bolan esaslar ýüze çykaryldy hem beýan edildi, ozara kesişýän (galtaşýan hem utgaşýan) meseleler aýan edildi; bütindünýä ekologik konwensiýalaryň düzgünleriniň ýerine ýetirilişine baha berildi, ýurduň milli mümkinçiligini artdyrmak üçin umumy talaplary kesgitlenildi we ileri tutulýan tebigaty goraýyş çärelerini çözmek üçin adam güýji (kadr), maddy we maliýe baýlyklaryny artdyrmak hem toplamak (jemlemek) boýunça köptaraplaýyn amaly teklipler işlenilip düzüldi.

3.Ýurduň milli mümkinçiligini artdyrmak üçin talaplara baha berlişine doly, köptaraplaýyn çemeleşişiň esasynda BMG-niň bütindünýä ekologik konwensiýalary boýunça Türkmenistanyň borçnamalarynyň berjaý edilmegi üçin milli mümkinçiligi artdyrmagyň baş ugry işlenilip düzüldi. Şonuň üçin ulgamlaýyn, guramaçylyk hem ýekebara (indiwidual) derejelerde (jähtler) milli mümkinçiligi artdyrmagyň talaplaryna „atanaklaýyn“ (özara deňeşdirilip) baha berildi; şeýle baha berme usulynyň ulanylmagy şol mümkinçiligi artdyrmagyň ähli üç mowzuklaýyn– biodürlülik, klimatyň üýtgemegi we çölleşmäge garşy göreş / topragyň zaýalanmagy–pudak üçin umumy talaplaryny (zerurlyklar) ýüze çykarmaga mümkinçilik berdi. Bu resminamany (Baş ugur) işläp düzmegiň barşynda Rio-de-Žaneýro konwensiýalarynyň sinergizminiň, ýagny olaryň ýerine ýetirilişini aňsatlaşdyrar we durnukly ösüşi üpjün eder ýaly ýurt tarapyndan geçirilýän çäreleriň geljegini gowulandyrmak üçin edilýän tagallalary birikdirmegiň (umumylaşdyrmak), mümkin bolaýjak pudaklarynyň gözleglerine uly üns berildi. Baş ugurda anyk çäreleriň jogapkär ýerine ýetirijileri – ministrlikler, pudaklaýyn dolandyryş edaralary we guramalar, – durmuşa geçirilmeli möhletleri we maliýeleşdirilişiniň çeşmeleri kesgitlendi, olaryň ýerine ýetirilmeginden garaşylýan netijeler beýan edildi. Baş ugruň berjaý edilişine gözegçilik (monitoring) geçirmegiň tärleri (mehanizmi) kesgitlendi. Onuň maksatlaryna ýetmek üçin, Rio-de-Žaneýro konwensiýalary boýunça ýurduň borçnamalaryny ýokary netijeli (täsirli) ýerine ýetirmek üçin, ähli gyzyklanýan taraplaryň – ministrlikleriň, pudaklaýyn dolandyryş edaralarynyň we raýat jemgyýetiniň ähli gatlaklarynyň – gönükdirilen, ýörite utgaşdyrylan hereketi (edilmeli işler) göz öňünde tutulýar.

Türkmenistanyň Tebigy goramak ministrliginiň “Türkmenistan: milli mümkinçiligi döretme talaplaryna öz-özüň baha berme” taslamasy BEG-iň we BMGÖM-iň maliýe taýdan goldamagynda ýerine ýetirildi. Taslamany taýýarlamaklyga aýry-aýry ministrliklerden we pudaklaýyn dolandyryş edaralaryndan baýry milli bilermenler (ekspertler), garaşsyz halkara bilermenleri, täjirçilik (söwda) guramalarydyr jemgyýetçilik birleşikleriniň wekilleri gatnaşdylar. Taslama boýunça iş doly aç-açanlyk ýagdaýynda geçirildi, tebigaty goraýyş konwensiýalaryny berjaý etmegiň ozalky tejribeleri (toplanan netijeler) hasaba alyndy. Taslamany ýerine ýetirmegiň netijeleri ähli welýatlarda ýörite gurnalan hünär okuwlarynda (seminarlarda), tegelek stollarda gyzyklanýan taraplaryň, guramalaryň, wekilleriniň giň köpçüliginiň, taslamanyň baýry bilermenleriniň gatnaşmagynda giňden we yzygiderli ara alnyp maslahatlaşyldy.