"Türkmenistanyň möhüm ornitologik ýerleri" maksatnamasy – üç ýyl işde

Prof. E.A.Rustamow, Maksatnamanyň milli sazlaşdyryjysy

2004-nji ýylyň Magtymguly aýynda (Almaty ş., Gazagystan) ornitologlaryň – guşlary goramak boýunça Halkara birleşigiň (Birdlife International) giňmöçberli Maksatnamasyna başlangyç goýan Merkezi Aziýa ýurtlarynyň wekilleriniň, Türkmenistanyň we merkezi-aziýa sebitiniň beýleki goňşy ýurtlarynyň – IBA/CA Program Möhüm ornitologik ýerlerini (Important Bird Areas – IBA) öwrenmeklige hem goramaklyga gönükdirilen duşuşygy boldy. Aşgabatda, şol ýylyň Ruhnama/sentýabr aýynda Türkmenistanyň tebigaty goramak ministrliginiň we Beýik Britaniýanyň Patyşalygynyň guşlary goramak jemgyýetiniň (RSPB) arasyndaky hyzmatdaşlyk barada Ylalaşyga gol çekilişildi, Birdlife International oňa gatnaşyjy taý (partnýor) hökmünde çykyş etdi. Şonda hem birinji milli seminar geçirildi, ol ýerde gol çekilen ylalaşygyň çäklerinde biziň ýurdumyzyň möhüm ornitilogik ýerlerini tükellemek boýunça, görnüşleriň düzümini we ol ýerlerde guşlaryň sanyny öwrenmek maksady bilen barlaglary iş saparlarynda geçirmegiň hereket meýilnamasy işlenilip düzüldi.

Türkmen alym-ornitologlary bu Maksatnamany uly höweslenme bilen kabul etdiler we RSPB-niň maliýe goldawynda onuň birinji tapgyryny durmuşa geçirmeklige girişdiler. 2005-nji ýylyň ortasynda eýýam dürli welaýatlardaky ornitologik ýerleriň 11-sinde (51-den) iş saparlary geçirildi: Merkezi Köpetdag N.N.Ýfimenko, Hazar deňziniň kenary – E.A.Rustamow we M.E.Gauzer, Günorta Sarygamyş, Zeňgibaba we olara ýanaşyk ýerler – K.A.Ataýew bilen guşlary söýüjiler A.Amanow we A.Gajiýew, Tejen jülgesi – E.A.Rustamow we J.S.Saparmyradow tarapyndan öwrenildi.

2005-nji ýylyň Gorkut aýynda Darwin başlangyjynyň Halkara gaznasy Gazagystanda, Türkmenistanda we Özbegistanda – IBA/CA Program ösdürmäge özüniň maliýe goldawyny berjekdigini yglan etdi, bu Maksatnamada Birdlife International baş partnerlygyna galyp, RSPB-be bolsa, goşmaça maliýeleşdirmegi dowam etdi. Onuň saýasynda geljekki işleriň ählisini sazlaşdyrmak boýunça, milli ofisi Aşgabatda gurnap, durmuşa ugrukdyrmak mümkin boldy. Gazna ýerine ýetirijileri we guşlary şöýüjileri (wolonterlary) zerur bolan meýdan, optiki we beýleki abzallar, ornitologik agtarmalary güýçlendirmek üçin habar kitapçasy we usuly edebiýatlary bilen üpjin etdi. Netije-de, indiki ýyllaryň dowamynda ýene 20 sany ýer öwrenildi we ýazuwa geçirildi: bu gezek Köýtendagy N.N.Ýfimenko, Gündogar Garagumy (Repetek) – – K.A.Ataýew, Amyderýanyň orta akymyny (Nargyz) – W.W.Maroçkina, Sumbary we Etregi –M.Ý.Gauzer, Merkezi Köpetdagyň dagöňüni – W.Ý.Božko, , Günorta-Gündagar Türkmenistanyň köllerini, suw howdanlaryny we beýleki suw-batgalyk ýerlerini – E.A.Rustamow bilen guşlary söýüjiler A.Gurbanow we D.Gaýypow öwrendiler. Şeýlelikde, 2006-njy ýylyň soňunda biziň ýurdumyzyň ähli Möhüm ornitologik ýerleriniň 60% barlanyldy. 2007-nji ýylda galan meýdanlaryň tükellemesi tamamlanar, ýagny onuň soňunda hemme materiallary işläp taýýarlap hem tertipleşdirip, her bir IBA üçin “passport” – kartoçkasy doldurylar. Umuman iş dowan edýär: K.A.Ataýew guşlary söýüjiler A.Amanow we A.Gajiýew - Daşoguz (Gaplaňgyr, Müsgünata), soňra N.Hudaýgulyýew bilen Mary (Murgap jülgesi, Garabil) welaýatlarynda; N.N.Ýefimenko – günbatara - Gerkezdagda we Uly Balkanda, şeýle hem Gündogar Köpetdagyň dagöňünde (Mäne-Çäçe); W.W.Maroçkina – Lebap welaýatynyň demirgazygynda (Sotanjar, Görelde); E.A.Rustamow, K.A.Ataýew we W.Ý.Božko – Mary welaýatynyň günortasynda – Bathyzda; M.Ý.Gauzer – Ogrujalyda (Hazar deňzi) we Balkan welaýatynyň demirgazyk-gündogar etrablarynda; O.S.Sopyýew we M.B.Amanowa – Merkezi Garagumda (Üňüz) we Günbatar Uzboýda (Ýasha); J.S.Saparmyradow we A.E.Eminow – Ahal welaýatynda, Köpetdagyň dagöňi düzlügindäki suw ýataklarynda iş saparynda boldylar.

Bu entäk hemmesi däl, her bir territoriýa tükelleme geçeninden soň, ýöne IBA hökmünde ady dakylmak bilen çäklenmeýär. Onuň “pasporty” GIS boýunça, biziň ýörüte hünärmenimiz tarapyndan IBA torunyň bütindünýä guşlary goramak Halkara Birleirleiň (Birdlife International) internet-saýdyna girizilýär. Ýene-de, şol IBA-niň möhüm kriteriýalara degişlilikde gabat gelýänleri, halkara reýestrne goşmak barada olar resmi sertifikat alýarlar. Türkmenistan sebitdäki ýurtlarynyň arasynda IBA-niň ilkinjisi bolan seýle sertifikaty Hazar döwlet goraghanasynyň çäginde ýerleşýän Türkmenbaşy aýlagyna aldy. 2008-nji ýylda Maksatnamanyň birinji tapgyry tamamlanar, Türkmenistanyň Möhüm ornitologik ýerleriniň ählisi boýunça çap ediljek materiallar onuň netijesi bolar. Bu ýörüte habar kitapçasy boup, ol gözegçiligi geçirmekligiň hem ornitologik ýerleri goramaklygyň indiki – IBA/CA/TM Maksatnamasynyň ikinji tapgyryny durmuşa geçirmäge kömek eder.

Maksatnamany ýerine ýetirmek boýunça biziň hereketimiz diňe bir meýdan işlerini geçirmek we ornitologik ýerleri tükellemek bilen çäklenmeýär. Meýilnamalarymyzda – meýdan işleriniň usulýetini guşlary söýüjilere (wolontýorlara), talyplara we tejribe öwrenijilere öwretmek, bizde “guşlary söýüjiler topary” (berdwotçinga – Birdwatching) diýip atlandyrylýan, esasy işinden boş wagtlary meýdana çykyp, guşlary öwrenijiler toparyny ösdürmek. Şol sebäpli biziň Maksatnamamyzyň çäginde eýýam geçen ýyl hünärmen ornitologyň – biologiýa ylymlarynyň kandidaty M.Ý.Gauzeriň ýolbaşçylygynda Türkmenbaşy şäherinde guşlary söýüjileriň Kluby gurnaldy. Türkmenistanda şeýle klublaryň toruny ösdürmekligiň baş uguryny we taktikasyny gurnamaklyga ýörüte seminar-okuwy bagyşlandy, ony 2007-nji ýylyň Oguz aýynda Aşgabatda trener-wolontýor we IBA/CA Maksatnamasynyň bilim taslamalarynyň hem tebigaty goramagyň sebit dolandyryjysy – Awstriýaly Edit Maýer geçirdi. Geljekde şeýle klublary döretmek her bir welaýatda meýilleşdirilýär, ilkinji nobatda ýaşlaryň we paýtagtymyzyň ÝOJ-nyň talyplarynyň arasynda, şeýle hem Türkmenabat şäherinde.

Agzalananlaryň ählisinden başga biziň ornitologlarymyz we guşlary söýüjiler guşlar hem-de olaryň goragy bilen baglanyşykly dürli ugurly çäreleri, tanyşdyrylyş çykyşlaryny (aksiýalary) geçirýärler. Ine, geçen ýyl Ahal welaýatynyň Tejen we Altynasyr etrablarynda (J.S.Saparmyradow we E.A.Rustamow) “Durnalar güni” geçirildi. Nowruz aýynyň soňunda her ýyl “Halkara guşlar güni” gurnalýar we tebigata mekdep okuwçylary bilen gezelenç geçirilýär (N.N.Ýefimenko, A.E.Kasýanow).

Jemlemede bellemekçi, ýagny biz Türkmenistan watanymyzyň tebigatyny goprap saklamaklyga gönükdirilen beýleki taslamalar bilen ýakyndan hyzmatdaşlyk edýäris. Mysal üçin, biziň ornitologlarymyz bilelikde geçirilen gyşlaýan suw guşlarynyň sanawuna gatnaşdylar, şol sanda 2007-nji ýylyň Türkmenbaşy/ýanwar aýynda Hazar deiziniň ornitologik ýerlerinde, şeýle hem BEG/BEGÖM/TGM (Bütindünýä ekologiýa gaznasy, Birleşen milletler guramasynyň Ösüş maksatnamasy, Tebigaty goramak ministrligi) “Hazar deňziniň kenaryndaky Hazar goraghanasynyň bütindünýä ähmiýetli biologiki biodürlüligini gorap saklamak we durnukly peýdalanmak” taslamasynyň Maksatnamasy çäklerinde ilkinji gezek “Türkmenistanyň guşlarynyň meýdan kesgitleýjisini” düzmekde. Şeýle kesgitleýjiniň çap edilmegi örän wajyp, sebäbi möhüm ornitologik ýerleri goramak boýunça IBA/CA/TM Maksatnamasynyň ikinji tapgyrynda biz diňe bir hünäremen ornitologlaryň kömegine daýanman, oňa gatnaşmaga ýerli ilat hem çagyrylar, şoňa hem biziň geljekki guşlaryň syratlar bilen bezelen meýdan kesgitleýjimiz niýetlenendir. Şu ýerde 2007-nji ýylyň Magtymguly aýynda “Biologik dürlüligi saklamak, 2-nji tapgyr” taslamanyň çäklerinde geçirilen, Bütindünýä biologik dürlülik gününe bagşlanyp bilelikde gurnalan “Tebigat çagalaryň gözünde” atly çagalaryň suratlarynyň umumymilli Bäsleşigiň geçirlenenini ýatlasak ýerlikli bolar.