Türkmenistanyň Tebigaty goramak ministrligi. Hökümet topary

BMG-niň Daşky gurşaw baradaky konwensiýalarynda we maksatnamalaryndan gelip çykýan Türkmenistanyň borçnamalarynyň ýerine ýetirilişini üpjün etmek baradaky döwlet iş topary hakynda

    Tebigaty aýap saklamak we daşky gurşawyň hilini gowulandyrmak Türkmenistanyň döwlet syýasatynyň ileri tutulýan ugurlarydyr. Türkmenistanyň uzak möhletli ekologiýa syýasatynyň esasy ýörelgeleri we düzgünleri ýurduň şu aşakdaky esas goýujy resminamalarynda kesgitlenildi:
    – “Türkmenistany ykdysady, syýsasy we medeni taýdan ösdürmegiň 2020-nji ýyla çenli döwür üçin baş ugry”;
    – “Türkmenistanyň Prezidenti Saparmyrat Türkmenbaşynyň Daşky gurşawy goramak barada hereketleriň milli meýilnamasy” (DGGHMM).
    Türkmenistanyň öňe gidýän ösüşiniň 2020-nji ýyla çenli döwür üçin baş ugry ýeke-täk bitewi hökmünde ykdysadyýetiň we ekologiýanyň uzak wagtlaýyn ileri tutulýan ugurlaryny kesgitleýär we ýurduň ykdysadyýetiniň we jemgyýetiň islegleri bilen deňeçerleşdirilen tebigy baýlyklary netijeli peýdalanmak üçin amatly şertleri döretmäge, şeýle hem tebigy baýlyk mümkinçiligini gaýtadan döretmegiň we goramagyň zerur derejesini üpjün etmäge gönükdirilendir.
    Türkmenistanyň Tebigaty goramak ministrligi daşky gurşawy goramak we tebigatdan rejeli peýdalanmak çygrynda döwlet syýasatyny amala aşyrýan edaradyr. Onuň düzüminde tebigaty goramagyň sebit müdirlikleriniň bäşisi; “Kaspekogulluk” ýöriteleşdirilen inspeksiýa; Çöller, ösümlik we haýwanat dünýäsi milli institut; Tokaý tohumçylygy we tebigy seýilgähleri goramak baradaky gulluk; döwlet goraghanalarynyň sekizisi işjeň işleýär.
    Ýurtda geljek üçin göz öňünde tutulýan senagat önümçiliginiň, oba hojalygynyň, infrastrukturanyň intensiw ösüşi, transmilli we beýleki maýa goýum taslamalarynyň durmuşa geçirilmegi ýüze çykýan ekologiýa meseleleriniň häzirki zaman çözgüdini talap edýär.
    Dünýä ekologik meseleleriniň üstünlikli çözülmegi planetamyzyň ähli ýurtlarynyň ylalaşylan baş ugruna we ykjam hyzmatdaşlygyna baglydyr. Türkmenistan, doly hukukly özbaşdak, bitarap döwlet hökmünde, halkara bileleşigine girip, köp şertnamalara we ylalaşyklaryna özüniň ygrarlydygy hakynda mälim etdi. Biziň ýurdumyz beýlekileriň hatarynda möhüm tebigaty goraýyş kanwensiýalaryna goşuldy we öz üstüne alan borçnamalaryny mynasyp ýerine ýetirýär. Olaryň hatarynda:
    – Biodürlülik hakyndaky konwensiýa;
    – BMG-niň çölleşmäge garşy göreş baradaky konwensiýasy;
    – Ozon gatlagyny goramak baradaky Wena konwensiýasy we ozon gatlagyny dargadyjy jisimler baradaky Moreal beýany (protokoly);
    – Howply galyndylaryň serhetüsti daşalyşyna we olaryň ýok edilişine gözegçilik hakyndaky Bazel konwensiýasy;
    – Maglumata elýeterlilik, daşky gurşawa degişli meseleler boýunça çözgütleriň prosesine jemgyýetçiligiň gatnaşmagy we adyl kazyýetlilige elýeterlilik hakyndaky Orhus konwensiýasy;
    – Hazar deňziniň deňiz gurşawyny goramak baradaky çäklendiriji konwensiýa.
    Ýokarda agzalan resminamalardan gelip çykýan borçnamalary, düzgünleri, wezipeleri üstünlikli durmuşa geçirmek üçin 1999-njy ýylyň Nowruz aýynda Türkmenistanyň Prezidentiniň karary bilen BMG-niň Daşky gurşaw baradaky Konwensiýalaryndan we maksatnamalaryndan gelip çykýan borçnamalarynyň ýerine ýetirilişini üpjün etmek baradaky Döwlet iş topary döredildi. Biziň ýurdumyzda daşky gurşaw baradaky konwensiýalar we maksatnamalar boýunça Döwlet iş topary daşky gurşaw babatynda halkara ylalaşyklaryny, maksatnamalaryny durmuşa geçirmegiň netijeli guraly bolup hyzmat edýär. Daşky gurşawy goramak bilen baglanyşykly BMG-niň konwensiýalaryny we maksatnamalaryny durmuşa geçirmek borçnamalarynyň ýerine ýetirilişini utgaşdyrmak, dolandyrmak, maglumaty ýaýratmak, hasabat bermek boýunça milli derejede bölümler arasyndaky, edaralar arasyndaky gurama bolmak bilen, öz işi arkaly ol diňe bir ýurtda däl, eýsem onuň çäklerinden daşynda hem ünsi özüne çekýär. Her ýyl mejlisler geçirilip, onda tebigaty goramak we tebigatdan rejeli peýalanmak bilen baglanyşykly gündelik meseleler ara alnyp maslahatlaşylýar. Häzir onuň düzüminde dürli halkara tebigaty goramak ylalaşyklary, hereketleriň maksatnamalary, meýilnamalary boýunça işçi toparlarynyň 7-si netijeli işleýär. Döwlet iş toparynyň işçi toparlary anyk maksatly çäreleri, olary ýerine ýetirmegiň möhletleri we garaşylýan netijeleri bolan tassyklanan iş meýilnamasyna laýyklykda işleýär.
    Döwlet iş topary işiniň sekizýyllyk döwrüniň içinde onuň işçi toparlary tarapyndan daşky gurşaw babatynda şu aşakdaky düýpli (esas goýujy) resminamalar işlenip taýýarlanyldy we çap edildi. Bular “Türkmenistanyň Prezidenti Saparmyrat Türkmenbaşynyň Daşky gurşawy goramak barada hereketleriň milli meýilnamasy” (DGGHMM), “BMG-niň klimatyň üýtgemegi baradaky çäklendiriji konsepsiýa boýunça ilkinji milli habar”; “Türkmenistanyň daşky gurşawynyň ýagdaýy hakynda” Milli nutuk; “Türkmenistanyň Gyzyl kitabynyň” ikinji neşiri; “Türkmenistanyň biodürlüligini aýap saklamak boýunça hereketleriň baş ugry we meýilnamasy” syn: Milli syn “Türkmenistanyň durnukly ösüşi, Rio+10”; daşky gurşaw boýunça adalgalaryň ilkinji türkmen düşündirişli sözlügi, “Türkmenistanyň daşky gurşaw baradaky halkara-hukuk resminamalarynyň ýygyndysy”, “DGGHMM-iň sahypalary boýunça ýolgörkeziji”, “Türkmenistan: BMG-niň dünýä ekologiýa konsepsiýalaryny durmuşa geçirmek üçin mümkinçiligine baha bermek. Mowzuklaýyn synlar”. Mundan başga-da, mugallymlar üçin “Ekologiýa” okuw gollanmasy türkmen dilinde neşir edildi, munuň özi Türkmenistanda bu ugurdaky ilkinji neşirdir.
    Aşakda Döwlet iş toparynyň işçi toparlarynyň 2006-njy ýyldaky işi hakynda gysgaça maglumat getirilýär.
    1. Biodürlülilik hakyndaky konwensiýa. Bu konwensiýanyň işçi topary DGGHMM-ni we BSBUHM-ni durmuşa geçirmek boýunça Tebigaty goramak ministrligi bilen ykjam hyzmatdaşlykda işledi. “Türkmenistanda AGTY-niň dolandyryş ulgamyny gowulandyrmak (EKONET)” taslamasynyň çäklerinde elektron ulgamy döredilip, ol goraghanalaryň 8-sini we Tebigaty goramak ministrliginiň welaýat müdirlikleriniň 5-sini özüne birleşdirdi. Repetek, Amyderýa we Sünt-Hazardag döwlet goraghanalarynyň halkara ölçegdäki 5 ýyllyk orta möhletli menejmenti meýilnamalary, Türkmenistanyň ekologik ulgamynyň kartalary – EKONET (1:500000) işlenilip taýýarlanyldy. Balkan welaýatynyň Magtymguly etrabynda Sumbaryň Milli tebigy seýilgähini döretmek üçin ekologiýa-ykdysady esaslandyrma taýýarlanyldy. “Biodürlüligi aýap saklamak, 2-nji tapgyr” taslamasynyň çäklerinde tebigaty goramak ministrligi Kliring-Haus-Tärini (KHT) ýa-da dellalçylyk tärini döretmäge girişdi. Milli KHT-ni döretmek üçin maglumat ýygnamak we alyşmak boýunça bar bolan ýagdaýa seljerme geçirildi, ol KHT-ni döretmek arkaly ýurduň maglumat serişdelerini kämilleşdirmäge mümkinçilik berer we BSBUHM-niň ýerine ýetirilişiniň monitoringini geçirmäge ýardam eder. 2006-njy ýylda biodürlülik hakynda üçünji milli hasabaty taýýarlamak boýunça işi doly tamamlandy; 2002–2005-nji ýyllardaky döwürde BSBUHM-ni ýerine ýetirmegiň monitoringi amala aşyryldy we Hereketleriň meýilnamasyny durmuşa geçirmegiň barşyny işjeňleşdirmek boýunça ädimler bellenildi. Hasabat türkmen, rus we iňlis dillerinde 263 sahypada beýan edildi. Ýakyn wagtda bu hasabatyň gysgaldylan görnüşi taýýarlanylar we üç dilde neşir ediler. “Merkezi Aziýanyň esasy ornitologik ýerleri” atly sebit maksatnamasynyň çäklerinde mümkinçilikli esasy uçastoklaryň 50-sinden ýarysy diýen ýaly beýan edildi. “Merkezi Aziýada biodürlüligi uzak möhletli aýap saklamak üçin EKOWET-i taslamak” DEG–UNEP–WWF taslamasynyň çäklerinde AGTY-niň serhetüsti ulgamyny iň amatly ýagdaýa ýetirmek işenip taýýarlanan, Aşgabatda MKUR-yň mejlisinde tassyklanan (2006-njy ýylyň Nowruz aýy) shemasy bütin sebit üçin ýeke-täk ekologiýa ulgamyny döretmäge we sebitiň biologik we landşaft dürlüligini kepillendirip aýap saklamaga hem-de ilatyň durmuş şertlerini gowulandyrmaga mümkinçilik berer. DEG we BMGÖM tarapyndan goldanylan, ýurtda iň uly “Hazar deňziniň kenarýakasynda bütindünýä ähmiýetli Hazar goraghanasynda biologik dürlüligi goramak we durnukly peýdalanmak” taslamasy (2006–2010-njy ýyllar) Türkmenistanyň biodürlüligini, şol sanda goralýan ýerleriň milli ulgamynyň durnuklylygyny pugtalandyrmak arkaly aýap saklamaga gönükdirilendir. 2006-njy ýylda “In-siti/on form Merkezi Aziýada agrobiodürlüligi (miweli ekinleri we olaryň ýabany görnüşlerini) aýap saklamak we peýdalanmak” IPGRJ/UNEP/DEG iň uly sebit taslamasy hereket edip başlady. Onuň çäklerinde Türkmenistanyň birnäçe YBI miweli görnüşleriniň genetik serişdelerini aýap saklamak, peýdalanmak we alyşmak boýunça çäreler amala aşyrylar, okuw merkezleriniň 3-si dörediler, şol sanda biri Sebit-naryň genetik serişdeleri boýunça (ösümlikleriň genetik serişdeleriniň Magtymgulydaky ylmy-önümçilik merkeziniň binýadynda) we 2 milli-miweli ekinler boýunça merkez (Ekerançylyk YBI-niň binýadynda) we pisse boýunça (ÇÖHDMI-niň binýadynda). Merkezi-Garagum goraghanasyny döretmek boýunça esaslandyrma we ähli zerur resminamalar taýýarlanyldy we goraghanany guramak üçin Merkezi Garagumda ýer bölüp bermek hakynda Ahal welaýatynyň häkimligi bilen deslapky ylalaşyk gazanyldy. Köpetdagda we dag etek düzlüginde arça tokaýlaryny we pisse tokaý baglaryny döretmek boýunça iş giň gerim alýar. Türkmenistanyň biodürlüligini aýap saklamak boýunça, şol sanda mümkinçiligi pugtalandyrmak, keseki, ýat zäherleýji görnüşleriniň introduksiýasynyň netijelerinden töwekgelçilige baha bermek, taksonomik barlaglary güýçlendirmek we başgalar boýunça taslama teklipleriniň birnäçesi taýýarlanyldy hem-de DEG-e berildi. Donoryň başlangyjy boýunça telefon arkaly bolup geçen maslahatdan soň ýurtda ilkinji milli (Sumbar) seýilgähini döretmek boýunça iň uly taslama teklibini taýýarlamak hakynda karar kabul edildi, bu iş häzirki wagtda Türkmenistanda BMGÖM bilen bilelikde alnyp barylýar. ÇÖHDMI-niň we goraghanalaryň ylmy bölümleriniň işgärleri tarapyndan meýdan işleri wahtynda oňurgaly haýwanlaryň seýrek we ýitip gitmek howpy astynda durýan 30-dan gowrak görnüşi boýunça täze maglumatlar alyndy, uçýan suw-batga guşlarynyň esasy jemlenýän ýerleri kesgitlenildi, olaryň uçýan ýollarynyň kartalary düzüldi. PG-niň teklipleri:
    Hereketleriň meýilnamasyny ähli ministrlikleriň we pudaklaýyn dolandyryş edaralarynyň hökmany suratda ýerine ýetirmegi bilen Türkmenistanyň Agrosenagat toplumyna BSBUHBM-ni tassyklamaga bermek; biodürlülik merkeziniň döredilmegini çaltlandyrmak.
    2. BMG-niň çölleşmäge garşy göreş baradaky konwensiýasy. Mälim bolşy ýaly, BMG-niň Baş Assambleýasy BMG-niň Çölleşmäge garşy göreş baradaky Konwensiýasynyň güýje girmeginiň 10 ýyllygy bilen baglanyşykly 2006-njy ýyly Çölleriň we çölleşmäge garşy göreşiň Halkara ýyly diýip yglan etmegi karar etdi (58/211 rezolýusiýa). Sunuň bilen baglanyşykly Türkmenistanda “Türkmenistanyň Prezidenti Beýik Saparmyrat Türkmenbaşynyň tebigaty goramak hakyndaky taglymaty we garaşsyzlyk ýyllarynda Türkmenistanyň çölleri özleşdirmek boýunça tejribesi” atly Milli konwensiýa geçirildi, ol 2006-njy ýylyň Oguz aýynyň 16-17-sinde Aşgabat şäherinde bolup geçdi. Konwensiýa BMGÖM, Tebigaty goramak ministrligi we GÖHDMI tarapyndan bilelikde guraldy we garaşsyzlyk ýyllarynda Türkmenistanyň çölleri özleşdirmek tejribesine bagyşlandy. Türkmenistanda Konwensiýany ýerine ýetirmek boýunça üçünji Milli hasabat taýýarlanyldy. Hasabat Gorkut aýynyň 29-ynda bolup geçen Milli seminarynda ara alnyp maslahatlaşyldy. Goşmaçalardan we düzedişlerden soň hasabat Bonna (Germaniýa), STMÖK-nyň Kätipligine iberildi. 2006-njy ýylyň Alp Arslan aýynda DEG-niň Geňeşi Ýer baýlyklaryny dolandyrmak boýunça “Merkezi Aziýa ýurtlarynyň başlangyjy” (YBDMAYB/CACUJM) Maksatnamasyny makullady. Bu maksatnamanyň çäklerinde ýer baýlyklaryny durnukly dolandyrmak boýunça Milli çäklendiriji maksatnama (MÇM) işenilip taýýarlanyldy. MÇM-de ýurduň ýer baýlyklary boýunça ileri tutulýan ugurlary kesgitlenildi, şu aşakdaky ugurlar boýunça taslamalar işenilip taýýarlanyldy: ýer baýlyklaryny dolandyrmak boýunça monitoring we maglumat ulgamy, suwarymly ýerleriň integrirlenip durnukly dolandyrylyşy, tokaý baýlyklarynyň we öri meýdanlarynyň durnukly dolandyrylyşy. MÇM-ni işläp taýýarlamaga milli bilermenler we halkara maslahatçy gatnaşdy. MÇM-niň taýýarlyk görülýän döwründe dürli ministrlikleriň, pudaklaryň dolandyryş edaralarynyň, ylmy edaralaryň wekilleriniň, welaýatlaryň, jemgyýetçilik we halkara guramalarynyň wekilleriniň gatnaşmagynda milli seminarlaryň üçüsi geçirildi. MÇM, tassyklanylandan soň, maliýeleşdirmek üçin Dünýä Ekilogiýa Gaznasyna berler. ÝBMAÝB/CACJIM-niň çäklerinde “Ýer baýlyklaryny integrirläp we durnukly dolandyrmak üçin ýerli derejedäki çärelere mümkinçiligi we maýa goýumlaryny artdyrmak” taslamalary işlenip taýýarlanyldy (PDF “A” tapgyry ýerine ýetirildi). Taslama garamak üçin UNDP (GEF) GTZ tabşyryldy. Merkezi Aziýa ýurtlary üçin BMG-niň ÇGK-nyň çäklerinde Sebit tabynlygyndaky öwrediji maksatnamany (STMÖK) döretmek hakynda Tebigaty goramak ministrligi bilen Global Mechanism guramasynyň arasynda Ylalaşygyň çäklerinde ÇÖHDMI-niň ýanyndaky STMÖK-nyň Kätipligi döredildi. Bitaraplyk aýynda Aşgabatda MA ýurtlarynyň wekilleriniň we halkara maslahatçynyň gatnaşmagynda birinji işçi duşuşygy geçirildi. Häzirki wagtda biziň sebitimiziň ýurtlarynyň isleglerini we mümkinçiliklerini hasaba almak bilen öwrediji maksatnama işlenilip taýýarlanylýar. Synag ýerleriniň üçüsinde “Türkmenistanyň üç sebitinde ýerleriň zaýalanmagyna garşy göreş” (GTZ-CCD/ ÇÖHDMI) taslamasyny ýerine ýetirmek dowam etdirilýär: Merkezi Garagum, Ahal welaýatynyň Ruhabat etrabynyň Bokurdak, Çalyş, Kekirdek ilatly nokatlary Ahal welaýatynyň Baharly etrabynyň “Ýeňiş” daýhan birleşigi; özleşdirilýän zolak, Mary welaýatynyň Sakarçäge etrabynyň “Zähmet” daýhan birleşigi. Magtymguly aýynda Aşgabatda tehniki hyzmatdaşlyk boýunça German jemgyýeti bilen bilelikde Merkezi Aziýa ýurtlarynda ýerine ýetirilýän taslamalaryň Üçünji sebit duşuşygy boldy. Ýerine ýetirilýän taslamalaryň netijeleri boýunça 1 broşýura, 9 buklet çap edildi; “Türkmenistanyň üç sebitinde ýerleriň zaýalanmagyna garşy göreş” taslamasy hakynda şekilli film we dilde döredildi.
    3. BMG-niň klimatyň üýtgemegi baradaky çäklendiriji konwensiýasy (BMG-niň KÜÇK). Türkmenistan BMG-niň KÜÇK-nyň we Kioto protokolynyň tarapy bolmak bilen, öz borçnamalaryny doly ýerine ýetirýär we beýleki ýurtlar bilen ykjam hyzmatdaşlyk edýär. Işçi toparynyň işi Türkmenistanyň Tebigaty goramak ministrliginiň, BMGÖM-niň, ÝUNEP-iň, GEG-niň, KÜÇK-niň we KÜBHT-niň kätiplikleriniň ýardam bermeginde alnyp baryldy.
    2006-njy ýylda klimatyň üýtgemegi hakynda Birinji milli habaryň aralyk tapgyry boýunça hasabat 3 dilde (türkmen, iňlis, rus) çap edildi. Hasabatda şu aşakdakylar görkezildi.
    – ykdysadyýetiň ileri tutulýan pudaklarynda PG-nyň emissiýasynyň çaklamasy we PG-nyň çyňyndylaryny peseltmek mümkinçiligine baha bermek;
    – tehnologik talaplaryň mümkinçiligine baha bermek we ony mundan beýläk-de artdyrmak boýunça teklipler;
    – klimatyň üýtgemeginiň oba we suw hojalygyna edýän täsirine baha bermek;
    – KGDU-na gatnaşmak üçin mümkinçiligi artdyrmak boýunça baha bermek we teklipler;
    – taslama teklipleriniň 30-a golaýyny işläp taýýarlamak.
    2006-njy ýylda TASIS-iň goldamagynda “Klimatyň dünýä möçberinde üýtgemeleriniň öňüni almak boýunça borçnamalaryny ýerine ýetirmeginde Merkezi Aziýa ýurtlaryna tehniki taýdan ýardam etmek” taslamasyny ýerine ýetirmek tamamlandy. Onuň çäklerinde:
    – klimatyň üýtgemeginiň meselelerine dahylly kanunçylyga seljerme öwrediji hünär okuwlarynyň 4-si geçirildi.
    – AÖU taslamalaryny durmuşa geçirmek, tükellemäni gowulandyrmak boýunça maslahatlar we milli ulgamy döretmek meýilnamasy işlenilip taýýarlanyldy;
    – Ýylylyk energetika pudagynda PG-nyň tükellemesi tamamlanyldy we hasabatlar taýýarlanyldy;
    – Maglumat kagyzçalarynyň 6-sy, 2006-njy ýlyň senenamalary we 13 minutlyk şekilli zolik çykaryldy.
    Ýurtda ÝNEP-iň, DEG-niň KÜÇK boýunça Ikinji Milli habaryny taýýarlamak taslamasyny durmuşa geçirmek doly barýar. Hasabat döwründe onuň çäklerinde şu aşakdaky işler edildi:
    – PG-niň esasy derejeleri, bölümçelerini we çeşmeleri kesgitlenildi;
    – esasy bölümçelerde PG-nyň milli tükellemesini geçirmegiň metodologiýasy jikme-jik öwrenildi;
    – tükellemek üçin maglumatlaryň 60%-e golaýy ýygnaldy;
    – 2 hünär okuwy (milli başlangyç we işçi) geçirildi.
    Häzirki wagtda gowşak goralyşyna we uýgunlaşmaga baha bermek boýunça işçi hünär okuwyny taýýarlyk barýar.
    Işçi topary klimatyň üýtgemegi babatynda taslama tekliplerini işläp taýýarlamagyň we täze halkara maýa goýumlaryny agtarmagyň üstünde hemişe işleýär.
    4. Howply galyndylaryň serhedüsti daşalyşyna we olaryň ýok edilişine gözegçilik etmek baradaky Bazel konwensiýasy. 2006-njy ýylda demir ýol we awtomobil ulagynda howply galyndylaryň we howply ýükleriň serhedüsti daşalyşy boýunça döwlet gözegçiligi amala aşyrylýar. Howply ýükleri we galyndylary daşamak ýörite niýetlenen platformalarda amala aşyryldy. Mysal üçin, Türkmenistanyň demir ýoly boýunça bu iş “Ýörite ýükleri we önümleri daşamak hakynda” GDA gatnaşyjy döwletleriň baştutanlary tarapyndan gol çekilen Ylalaşyga (1995 ý.) laýyklykda geçirildi. Netijede, 2006-njy ýylda şeýle howply galyndylar we howply ýükler ýurdumyzyň çäginiň üstünden daşaldy. Howply galyndylaryň dolanyşygy (hasaby) boýunça käbir himiýa, şeýle hem nebitgaz senagatynyň kärhanalarynyň (Döwletabadyň gaz kärhanasy, Balkanabadyň ýod zawody, Hazaryň himiýa zawody) welaýat müdirlikleriniň inspektorlary we jogapkär ýerine ýetirijiler bilen maslahatlar geçirildi.
    5. Jemgyýetçiligiň maglumata we adyl kazyýete elýeterliligi hakynda Orhus konwensiýasy. 2006-njy ýylda Tebigaty goramak ministrliginiň güýçleri bilen aýda “Tebigat habarlary”, “Ďđîáëĺěű îńâîĺíč˙ ďóńňűíü” (“Çölleri özleşdirmegiň meseleleri”) atly halkara ylmy-amaly zurnaly neşir edilýär, daşky gurşawy goramak boýunça ylmy we ylmy-populýar kitaplar, broşýuralar, bukletler, posobiýeler we gollanmalar yzygiderli çykarylýar. Giň ekologik maglumaty özünde saklaýan “Klimatyň üýtgemegi boýunça milli hasabatlar”, “Türkmenistanda daşky gurşawy goramak we tebigy baýlyklary peýdalanmak”, “Adamzat ösüşi hakynda hasabatlar” atly statistik ýygyndylar hemişleik esasda neşir edilýär. Türkmenistanyň KHBS-de her hepdede tebigaty gorayyş edaralarynyn ýagdayý we işi hakyndaky materiallar “Ekologiýa” rubrikasynda çap edilýär. Milli telewideniýede her hepdede tebigaty goramagyň Türkmen jemgyýetiniň gatnaşmagynda “Türkmenistanyň tebigaty” atly gepleşik berilýär. “Daşky gurşawyň meseleleri boýunça panel çekişme” taslamasy ABS-nyň Türkmenistandaky ilçihanasy tarapyndan ikinji ýyl goldanylýar, oňa döwlet gurluşlarynyň, täjirçilik gurluşlarynyň, jemgyýetçilik guramalarynyň, halkara guramalarynyň, KHBS-niň wekilleri, mekdepleriň we ýokary okuw mekdepleriniň mugallymlary, mekdep okuwcylary we talyplar gatnaşýarlar. Bu çäräniň merkezinde ekologiýa maglumaty meseleleri, onün KHDS-de beýan edilişi, jemgyýetçiligiň tebigaty goramakdaky we tebigatdan peýdalanmakdaky orny durýar. Hasabat ýylynda “Ekologik aň-bilim – Günbatar Köpetdagda milli seýilgähi döretmäge ädim” diýen kiçi taslamany ýerine ýetirmek üçin Beýik Britaniýanyň Ilçihanasy tarapyndan Balkan welaýatynyň Garrygala etrabynyň Magtymguly şäherçesiniň ýaşaýjylarynyň başlangyç ekologiýa toparyna (5 adama) kiçi grant bölünip berildi. Bu işi BGMÖM-niň Tebigaty goramak ministrliginiň “Türkmenistanda TG-yň dolandyryş ulgamyny gowulandyrmak” – EKONET taslasmasynyň çäklerinde amala aşyryldy. “Aral deňziniň howdanynda suw baýlyklaryny we daşky gurşawy dolandyrmak” taslamasynyň binýadynda jemgyýetçilik başlangyç topary tarapyndan “Jemgyýetçilik pikirini döretmek” taslamasynyň bir bölegi ýerine ýetirilip, ol “Suw – bolçulygyň çeşmesi”, “Daşky tebigy gurşawy goramagyň we peýdalanmagyň hukuk meseleleri (Sowallar we jogaplar)” we başga-da birnäçe maglumat-düşündiriş beriji makalalaryň ençemesini taýýarlady we çykardy.
    6. Ozon gatlagyny goramak we ozon gatlagyny dargadyjy maddalar boýunça Monreal protokoly boýunça Wena konwensiýasy. 2006-njy ýylda iş “Türkmenistanda Monreal protokolyny ýerine ýetirmek üçin guramaçylyk taýdan pugtalandyrmak” taslamasyny ýerine ýetirmegiň çäklerinde çäreleri ýerine ýetirmäge gönükdirildi.
    Geçen döwürde şu aşakdaky esasy çäreler ýerine ýetirildi:
    – mekdeplerde we kollejlerde ozon gatlagyny goramagyň meselesine bagyşlanan okuw-bilim beriji film ýaýradyldy. Film Gündogar Ýewropa we Merkezi Aziýa ýurtlarynyň ulgamynyň 6-njy maslahatyna berildi;
    – Monreal protokolyny ýerine ýetirmek boýunça Maksatnamany gaýtadan gözden geçirmek we üstünde işlemek. Bu maksat bilen Türkmenistanyň Tebigaty goramak ministrliginiň wekilleriniň, bu resminamany işläp taýýarlamaga çekilen maslahatçylaryň gatnaşmagynda maslahatlaryň 4-si geçirildi. Duşuşyklaryň barşynda ODM-niň öň hiç hili maglumat bermedik mümkinçilikli sarp edijileri ýüze çykaryldy;
    – Türkmenistanyň Goranmak ministrliginiň, Türkmenistanyň Demir ýol ministrliginiň wekilleri bilen gallonlary, ODM-ni peýdalanmak boýunça işçi duşuşyklaryny geçirmek;
    – “ODM-niň importyny/eksportyny ygtyýarlylandyrmak baradaky milli kanunçylygyň talaplaryny berjaý etmek” boýunça milli bilermenler bilen işçi duşuşyklaryny geçirmek;
    – Türkmenistanyň Tebigaty goramak ministrliginiň we ÝNEP-iň logotipi bilen gündelik çykarmak;
    – sowatmak pudagynda ODM-niň hyzmatdaşlaryny giňden ulanmak boýunça maslahat beriji duşuşyklary geçirmek.
    7. Hazar deňziniň deňiz gurşawyny goramak baradaky konwensiýa. 2006-njy ýylda Hereketleriň Baş ugur meýilnamasyny ýerine ýetirmegiň çäklerinde iş şu aşakdaky ugurlar boýunça alnyp baryldy: biodürlüligi aýap saklamak, göçýän görnüşler we durnukly zäherli jisimler. Biodürlüligi saklamak boýunça: a) Hazar deňziniň kenarýaka we deňiz bolýan ýerine mukdar taýdan baha bermek geçirildi we biodürlüligiň hazarýaka bolýan ýerleriniň deslapky sanawy işlenip taýýarlanyldy. 50 km giňlikde deňiz gurşawynyň we kenar zolagynyň häzirki zaman ýagdaýý barlanyldy, toprak-ösümlik örtügine, haýwanat dünýäsine, ihtiofauna we awiafauna täsir ediş faktorlary ýüze çykaryldy; kenar ulgamlarynyň, Gyzyl kitaba goşulan ösümlik we haýwanat görnüşlerini paýlamagyň, kenar ýakasynyň belli bir bölegine howp salyş derejesiniň kartalary düzüldi. Hazar düwlenini aýap saklamak, biodürlülik boýunça bilim maksatnamalaryny ornaşdyrmak boýunça taslamalara başlandy. Göçýänleriň görnüşleri boýunça Hazar goraghanasynyň işgärleri tarapyndan Menmiopsis leidyi ýylgyn jeňňelliginiň monitoringi dowam etdirilýär. Deňiz keseki görnüşleriniň göçmegi boýunça milli kanunçylyga syn taýýarlanyldy. Durnukly zäherleýji jisimler boýunça Hereketleriň milli meýilnamasy işlenip taýýarlanyp, onuň maksady – durnukly organiki hapalaýjylary, nebit önümlerini we agyr metallar bilen hapalanmagy goşup, serhetüsti durnukly zäherleýji jisimleriň monitoringi STZ/SOZ boýunça işlenip taýýarlanyldy. HEM-iň çäklerinde “Ýerasty suwlaryň meselelerini serhetüsti anyklaýyş seljerişine (SAS) we Hazar deňzi üçin Hereketleriň baş ugur maksatnamasyna (HBM) goşmak” taslamasy assosirlenen hukuk derejesini aldy, häzir taslamany taýýarlamagyň A tapgyry ýerine ýetirilýär. Kiçi grantlaryň maksatnamasy boýunça iki taslama tamamlanýar: “Artemiýanyň howuzda köpeldilişi”, ýerine ýetiriji “Garabogazartemiýa” we “Çekişleriň ýaşaýjylary üçin agyz suwuny almak” taslamasy, ýerine ýetiriji “Türkmenistanyň Tebigaty goramak ministrligi”. 2006-njy ýylda MA SEM-iň we IMC kompaniýasynyň ýardam etmeginde “Hazaryň kenarýaka bileleşikleriniň durnukly ösüşi” taslamasy tamamlandy. Ýüztutmalaryň 115-si alyndy, olardan 42 taslama makullanyldy: 38-si – milli derejede we 4-si – sebit derejesinde. HBM-niň we HMHM-niň durmuşa geçirilişine baha bermek boýunça ýerine ýetirilen çäreleriň syny edildi, ol HMHM-ni ýerine ýetirmegiň we HBM-niň käbir çäreleriniň uly göterimini görkezdi (2006-njy ýylyň Alp Arslan aýy).
    Hasabat döwründe HEM-iň çäklerinde şu aşakdakylar taýýarlanyldy:
    – Hazar sebitiniň durmuş-ykdysady ýagdaýy we ösüşi hakynda hasabat;
    – Tähran konwensiýasyny durmuşa geçirmekde milli ösüşi we onuň ileri tutulýan protokollaryny seljermek we goldamak;
    – klimatyň üýtgemegi we Hazar basseýniniň gowşak goralyşyna baha bermek hakynda hasabat.
    2006-njy ýylyň aýagynda HEM-iň Ýolbaşçy komitetiniň duşuşygynda HEM-iň hereket edýän Başlygynyň wezipeleri Türkmenistanyň Milli utgaşdyryjysyna berildi. Seýle hem 2006-njy ýylyň möhüm wakasyny bellemek gerek – HEM-iň çäklerinde işlenip taýýarlanan “Hazar deňziniň Hazar goraghanasynda dünýä ähmiýetli biologik dürlüligi aýap saklamak we durnukly peýdalanmak” taslamasy goýberildi. Taslama öz bellän maksatlaryny we wezipelerini ýerine ýetirmäge doly girişdi.
    Garaşsyzlygynyň 15 ýylynyň içinde Türkmenistanda daşky gurşaw çygryndaky halkara integrasiýa we özara bähbitli hyzmatdaşlyk ileri tutulýan ugurlaryň biridir we biri bolmagynda galýar, onuň esasy maksady ýurduň ilkinji nobatdaky ekologiýa meselelerini çözmäge ýardam etmekden, şeýle hem sebit we ýerli derejelerde döwlet tebigaty gorayyş edaralarynyn ulgamyny ösdürmekden we pugtalandyrmakdan ybaratdyr. Biziň döwletimiziň tebigaty goramak pudagyndaky ugry halkara hyzmatdaşlygyny mundan beýläk-de meýilnama laýyk giňeltmäge tarap meýlini saklap galýar. Sunuň bilen baglanyşykly Türkmenistan daşky gurşawy goramak babatda täze konwensiýalaryň birnäçesine hem dünýä ekologik meseleleri çözmek maksady bilen, ýurtlaryň tagallalaryny jemlemäge mümkinçilik berýän halkara hukuk gurallaryna goşulmak mümkinçiligine garamagyny dowam etdirýär. Ýaňy-ýakynda, 2006-njy ýylyň Sanjar aýynyň 22-sinde Merkezi Aziýany durnukly ösdürmek üçin daşky gurşawy goramak baradaky Aşgabat çäklendiriji konwensiýasyna gol çekmek üçin açylmagy aýdyň mysal bolup hyzmat edýär. Tebigaty goramak konwensiýalary boýunça borçnamalary ýerine ýetirmäge Garaşsyz, Bitarap Türkmenistanyň işjeň gatnaşmagy, munuň özi onuň ekologiýa howpsuzlygynyň: türkmen jemgyýetiniň ösüşiniň daşky gurşaw bilen sazlaşygynyň; onuň ilatynyň ýaşaýan ýeriniň amatly gurşawyny döretmegiň girewidir. Munuň özi Türkmenistanyň, sebitiň, saýýaranyň ekologik abadançylygydyr, birsydyrgyn, durnukly ösüşidir; halkara hyzmatdaşluygyna goşantdyr.